Nhân kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2026), hưởng ứng Chiến dịch “500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, ngày 22/7, Tổ chức cộng đồng “Trái tim người lính” phối hợp với Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, Dự án “Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (TTU-VWAI) và Câu lạc bộ “Mãi mãi tuổi 20” tổ chức chương trình giới thiệu “Hồ sơ Chứng tích chiến tranh 2026”.
Sự kiện không chỉ công bố những kết quả mới trong quá trình nghiên cứu, khai thác kho tư liệu chiến tranh mà còn giới thiệu tác phẩm Ký ức tháng Năm, trao tặng chân dung “Mãi mãi tuổi 20” và những kỷ vật mang dấu ấn của một thời không thể nào quên.
Đằng sau mỗi hồ sơ là một số phận. Đằng sau mỗi dòng tư liệu là một câu chuyện còn dang dở. Và khi những thông tin ấy được kết nối, đối chiếu bằng công nghệ hiện đại, hy vọng tìm lại người thân, xác định danh tính liệt sĩ hay làm rõ một phần ký ức chiến tranh lại được thắp lên.
Những trang tư liệu cũ mở ra hành trình mới
Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng những mất mát vẫn hiện hữu trong nhiều gia đình Việt Nam. Hàng trăm nghìn liệt sĩ chưa xác định được danh tính, trong khi nhiều nhân chứng lịch sử ngày một ít dần theo thời gian.
Phát biểu tại chương trình, bà Nguyễn Thị Tuyết, Giám đốc Bảo tàng Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, kiêm Giám đốc Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam bày tỏ xúc động trước những giá trị nhân văn mà chương trình mang lại.
Theo bà Nguyễn Thị Tuyết, việc lưu giữ ký ức, bảo tồn sự thật lịch sử và truyền lại cho các thế hệ sau không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan nghiên cứu, bảo tàng hay những người làm công tác lưu trữ, mà cần sự chung tay của toàn xã hội.
Ba công trình được giới thiệu tại sự kiện có cách tiếp cận khác nhau nhưng cùng hướng đến một mục tiêu chung: kết nối ký ức chiến tranh, góp phần vun đắp hòa bình và lan tỏa truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa”. Trong đó, một trong những điểm nhấn là kết quả nghiên cứu của Dự án “Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” – Vietnam Wartime Accounting Initiative (TTU-VWAI). Đây là chương trình hợp tác khoa học và nhân đạo do Đại học Công nghệ Texas (Hoa Kỳ) chủ trì, phối hợp với các đối tác tại Việt Nam và Hoa Kỳ. Dự án tập trung khai thác, nghiên cứu và phân tích các nguồn tài liệu lưu trữ về Chiến tranh Việt Nam, đặc biệt là hệ thống Hồ sơ Chứng tích chiến tranh – CDEC.
Thông qua việc ứng dụng khoa học lưu trữ, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo, nhóm nghiên cứu từng bước phân tích, đối chiếu hàng triệu trang tư liệu được lưu giữ tại Hoa Kỳ, từ đó tìm kiếm những thông tin có thể hỗ trợ quá trình xác minh danh tính, tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ và kết nối thân nhân của những người mất tích trong chiến tranh.
Công nghệ đánh thức những ký ức bị phủ mờ
Theo Ban tổ chức, chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, nhóm nghiên cứu đã lựa chọn, xử lý và phân tích hơn 200 hồ sơ CDEC tiêu biểu, qua đó phát hiện thông tin liên quan đến hơn 1.500 quân nhân Việt Nam có tên trong các tài liệu lưu trữ của Hoa Kỳ. Nhiều dữ liệu đã được công bố để các cựu chiến binh, thân nhân liệt sĩ và cộng đồng cùng tham gia xác minh, đối chiếu.
Ngày 16/4/2026, dự án đã hoàn thành và bàn giao cho Ban Chỉ đạo Quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bộ tài liệu nghiên cứu gồm hai tập, với tổng dung lượng hơn 600 trang. Các tài liệu bao gồm báo cáo tổng hợp, danh mục hồ sơ, phụ lục và nhiều dữ liệu liên quan, phục vụ công tác nghiên cứu, xác minh và tìm kiếm liệt sĩ.
Đầu tháng 6/2026, TTU-VWAI tiếp tục phối hợp tổ chức Hội thảo quốc tế về khai thác tài liệu lưu trữ phục vụ tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh tại Hà Nội, với sự tham gia của các nhà khoa học, chuyên gia, cơ quan chức năng và tổ chức đến từ Việt Nam, Hoa Kỳ cùng nhiều đối tác quốc tế.
PGS.TS Alex-Thái Đình Võ, Đồng chủ nhiệm Dự án, cho biết các nguồn tư liệu đã bước đầu hỗ trợ hiệu quả cho việc tìm kiếm những khu vực chôn cất tập thể tại Công viên Lê Thị Riêng. Dự án cũng đang tiếp tục hoàn thiện báo cáo và bàn giao tư liệu phục vụ công tác tìm kiếm tại khu vực sân bay Tân Sơn Nhất cùng nhiều địa điểm khác. Đó là những kết quả cho thấy giá trị của việc kết hợp khoa học, công nghệ với công tác lưu trữ và ký ức con người.
Một bản đồ cũ có thể giúp xác định thêm một khu vực cần khảo sát. Một dòng ghi chép trong hồ sơ có thể bổ sung thông tin về đơn vị, địa điểm hoặc thời gian. Một câu chuyện được cựu chiến binh kể lại có thể trở thành mắt xích quan trọng để giải mã những dữ liệu tưởng như rời rạc. Khi những nguồn thông tin ấy được đặt cạnh nhau, quá khứ dần hiện lên rõ nét hơn.
Kết nối những gia đình với ký ức người thân
Theo Đại tá, nhà văn Đặng Vương Hưng – Chủ tịch Tổ chức “Trái tim người lính”, thông qua hoạt động truyền thông, Dự án TTU-VWAI đã kết nối thành công nhiều thân nhân gia đình liệt sĩ và cựu chiến binh với những nguồn tư liệu lưu trữ có giá trị. Nhiều trường hợp đã được xác minh, bổ sung thông tin liên quan đến các gia đình liệt sĩ tại Hưng Yên, Trà Vinh, Hải Phòng, Phú Thọ, Vĩnh Long cùng nhiều địa phương khác. Dự án cũng tìm được và kết nối với nhiều cựu chiến binh còn sống sau chiến tranh. Những ký ức, bản đồ, tư liệu và lời kể do họ cung cấp tiếp tục trở thành nguồn dữ liệu quan trọng, góp phần làm sáng tỏ nội dung các hồ sơ CDEC và hỗ trợ các cuộc tìm kiếm trên thực địa.
Hiện nay, Trung tâm Lưu trữ Chiến tranh Việt Nam thuộc Đại học Công nghệ Texas đang lưu giữ khoảng 30 triệu trang tài liệu về Việt Nam. Trong đó có khoảng 2,7 triệu trang liên quan đến bộ đội miền Bắc và hơn 261.000 hồ sơ đã được số hóa. Khối lượng tư liệu khổng lồ này không chỉ là nguồn sử liệu quý giá mà còn có thể mang lại hy vọng cho những gia đình đã chờ đợi tin tức của người thân trong nhiều thập kỷ.
Theo Đại tá, nhà văn Đặng Vương Hưng, nhiều giấy báo tử trước đây chỉ ghi thông tin chung như “hy sinh tại mặt trận phía Nam”. Tuy nhiên, thông qua các tài liệu lưu trữ, các nhà nghiên cứu có thể xác định thêm đơn vị thu giữ hồ sơ, nội dung tài liệu đề cập đến cá nhân nào và những thông tin liên quan đến quá trình chiến đấu.
Bên cạnh việc hỗ trợ xác minh danh tính, các nguồn tư liệu còn có thể cung cấp thêm dữ liệu về tọa độ, nơi chôn cất, vị trí mộ chí hoặc những kỷ vật liên quan. Đây là những thông tin có ý nghĩa quan trọng đối với công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.
Khi ký ức trở thành nguồn dữ liệu sống
Điểm đặc biệt của dự án không chỉ nằm ở việc khai thác kho lưu trữ mà còn ở khả năng kết nối cộng đồng. Thời gian gần đây, nhiều thân nhân liệt sĩ đã chủ động gửi hồ sơ đến dự án với mong muốn được hỗ trợ tìm kiếm thông tin. Đồng thời, nhiều cựu chiến binh từng chiến đấu tại các địa bàn như Lộc Ninh, Bình Dương, Tây Ninh, TP.HCM… cũng cung cấp thêm ký ức, bản đồ, tài liệu và nhân chứng. Những thông tin tưởng như riêng lẻ ấy, khi được đối chiếu với các hồ sơ lưu trữ, có thể tạo nên một mạng lưới dữ liệu ngày càng đầy đủ. Đó là sự gặp gỡ giữa khoa học và ký ức con người; giữa công nghệ hiện đại và những câu chuyện được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
Mỗi hồ sơ được giải mã không chỉ bổ sung một dữ kiện lịch sử. Trong nhiều trường hợp, đó còn là cơ hội để một gia đình tìm lại dấu vết của người thân, để một câu chuyện chưa trọn vẹn có thêm lời giải, để sự chờ đợi kéo dài nhiều thập kỷ được thắp lên bằng hy vọng.
GS.TS Steve Maxner – Giám đốc Trung tâm Lưu trữ Chiến tranh Việt Nam, Chủ nhiệm Dự án TTU-VWAI cho rằng dự án không chỉ phục vụ công tác xác minh danh tính liệt sĩ và kết nối thân nhân người mất tích mà còn góp phần thúc đẩy hợp tác khoa học, các hoạt động nhân đạo, khắc phục hậu quả chiến tranh và tăng cường quan hệ hợp tác Việt Nam – Hoa Kỳ.
Việc công bố kết quả nghiên cứu, trao tặng kỷ vật và tổ chức các cuộc gặp gỡ giữa thân nhân, cựu chiến binh có ý nghĩa đặc biệt bởi đó là cơ hội để nhiều gia đình tiếp cận thêm thông tin, tìm lại những dấu tích của người thân và phần nào xoa dịu những mất mát kéo dài qua nhiều thế hệ.
Những gương mặt “Mãi mãi tuổi 20”
Bên cạnh hành trình giải mã các hồ sơ chiến tranh, chương trình còn mang đến một không gian giàu cảm xúc thông qua hoạt động trao tặng chân dung “Mãi mãi tuổi 20”. Trong khuôn khổ sự kiện, Hội Cựu Công an nhân dân tỉnh Ninh Bình đã trao tặng Bảo tàng tỉnh Ninh Bình 10 chân dung màu của các nữ Anh hùng liệt sĩ dân quân Lam Hạ.
Những bức chân dung được nhóm họa sĩ trẻ thuộc Tổ chức “Trái tim người lính” phục dựng từ các di ảnh cũ và tiếp tục hoàn thiện bằng công nghệ mới. Với tông màu trầm, cách thể hiện gần gũi và chất lượng hình ảnh được nâng cao, các tác phẩm tái hiện sinh động hơn diện mạo của những nữ dân quân đã anh dũng hy sinh vì độc lập dân tộc.
Mười gương mặt trẻ, mười cuộc đời đã gửi lại tuổi xuân cho đất nước, nay được tái hiện rõ nét hơn để trở thành một phần của không gian trưng bày và giáo dục truyền thống. Đó là lời nhắc nhớ về một thế hệ đã sống, chiến đấu và hy sinh vì Tổ quốc. Đó cũng là biểu tượng của văn hóa tri ân, góp phần nuôi dưỡng lòng biết ơn, tình yêu quê hương và ý thức trách nhiệm đối với lịch sử trong các thế hệ hôm nay. Cùng với các tệp dữ liệu gốc chất lượng cao được bàn giao, bộ chân dung sẽ phục vụ công tác trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình, góp phần đưa những câu chuyện lịch sử đến gần hơn với công chúng.
Tại chương trình, Ban tổ chức giới thiệu tự truyện Ký ức tháng Năm của thương binh Nguyễn Duy Hiền (bút danh Trung sĩ Mắm).
Cuốn sách ghi lại hành trình của người lính từng chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc, vượt qua thương tật để tiếp tục cống hiến cho xã hội, đồng thời gửi gắm thông điệp về hòa bình, lòng biết ơn và giá trị của ký ức lịch sử.
Phát biểu tại buổi lễ, tác giả Nguyễn Duy Hiền xúc động bày tỏ: "Hôm nay, Ban Tổ chức đã dành vinh dự cho tôi: "Ký ức Tháng Năm" được giới thiệu ngay sau được giới thiệu ngay sau "Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh 2026" và trao tặng chân dung di ảnh của 10 nữ Anh hùng liệt sĩ dân quân Lam Hạ.
Với tôi, đây là một sự kết nối rất đẹp và rất thiêng liêng. Bởi tất cả đều gặp nhau ở một điểm: không để ký ức chiến tranh bị lãng quên. Một cuốn sách có thể chỉ là tiếng nói của một người lính.
Một hồ sơ có thể chỉ bắt đầu từ vài dòng tư liệu cũ. Một bức chân dung có thể chỉ được phục dựng từ tấm ảnh đã phai mờ. Nhưng khi đặt cạnh nhau, tất cả trở thành một dòng chảy của văn hóa tri ân, của trách nhiệm với quá khứ, với người đã khuất và với thế hệ mai sau".
