Theo các thống kê chưa đầy đủ, từ năm 1945 đến 1975, gần 1,2 triệu người con ưu tú của dân tộc đã hy sinh trong các cuộc kháng chiến. Riêng giai đoạn 1954 - 1975, ước tính có khoảng 850.000 đến hơn 1.000.000 chiến sĩ ngã xuống trên khắp các chiến trường miền Nam, Lào và Campuchia. Dù hòa bình đã lập lại, đến nay vẫn còn gần 200.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt; khoảng 300.000 hài cốt đã được quy tập nhưng chưa xác định được danh tính. Đó là nỗi trăn trở kéo dài qua nhiều thế hệ gia đình Việt Nam.
Trong bối cảnh ấy, dự án TTU-VWAI do Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson (VNCA) cùng Viện Hòa bình và Xung đột (IPAC) thuộc Đại học Công nghệ Texas (Texas Tech University - TTU) chủ trì nghiên cứu, được kỳ vọng sẽ đóng góp thiết thực cho công tác tìm kiếm người mất tích. Không chỉ mang ý nghĩa khoa học, dự án còn thể hiện tinh thần nhân đạo và trách nhiệm lịch sử, đồng thời thúc đẩy hợp tác, xây dựng lòng tin và hòa giải lâu dài giữa hai quốc gia.
Trọng tâm của sáng kiến là hệ thống tài liệu CDEC (Combined Document Exploitation Center) – thường được gọi là “Hồ sơ chứng tích chiến tranh”. Đây là khối tư liệu được hình thành trong giai đoạn 1954–1975, khi quân đội Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng hòa thu giữ thư tay, nhật ký, sổ công tác, giấy tờ tùy thân và nhiều tài liệu khác từ tư trang của các chiến sĩ hy sinh để phục vụ phân tích tình báo. Tất cả tài liệu có giá trị thông tin đều được chụp vi phim, phân tích, lập báo cáo; bản gốc sau đó không còn được lưu giữ.
Sau năm 1972, cùng với quá trình rút quân, các cuộn vi phim được chuyển về Hoa Kỳ. Khi hết thời hạn bảo mật, kho tư liệu này được giải mật và lưu trữ tại Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Sam Johnson. Nhiều năm qua, VNCA đã tiến hành số hóa toàn bộ dữ liệu, hiện lưu giữ khoảng 30 triệu trang tài liệu liên quan đến Việt Nam, trong đó có khoảng 2,7 triệu trang gắn với lực lượng Quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc.
Điểm đặc biệt của hồ sơ CDEC là mỗi tài liệu đều kèm theo mã định danh, số đăng ký hành chính – tình báo (Log Number), thông tin về thời điểm, bối cảnh và tọa độ thu giữ. Những dữ liệu này có giá trị quan trọng trong việc đối chiếu thông tin, xác minh danh tính, khoanh vùng địa điểm và hỗ trợ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ.
Theo Đại tá, nhà văn, cựu chiến binh Đặng Vương Hưng - người sáng lập Tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam”, trong nhiều năm qua, dưới sự dẫn dắt của Giáo sư, Tiến sĩ Ron Milam (Giám đốc IPAC), Giáo sư, Tiến sĩ Steve Maxner (Giám đốc VNCA) và Phó Giáo sư, Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ, các nhà nghiên cứu đã âm thầm khai thác, phân loại và hệ thống hóa hàng trăm nghìn hồ sơ từ những cuộn vi phim đen trắng. Từ đó, hình thành cơ sở dữ liệu “Chứng tích chiến tranh” với thông tin về tên người, đơn vị, địa chỉ và tọa độ liên quan đến nhiều địa phương trên cả nước.
Giai đoạn 2023 - 2025, các bên đã phối hợp công bố một số hồ sơ, trao trả bản sao tư liệu cho thân nhân liệt sĩ và cựu chiến binh. Hơn 40 gia đình đã được tiếp nhận những tài liệu chứa hình ảnh, bút tích hoặc thông tin liên quan đến người thân. Dù không phải kỷ vật gốc, những bản sao này vẫn mang ý nghĩa tinh thần to lớn, giúp gia đình phần nào vơi đi nỗi chờ đợi kéo dài hàng chục năm.
Hiện VNCA đang lưu giữ hơn 261.000 hồ sơ CDEC, mỗi hồ sơ trung bình khoảng 10 trang. Nếu mỗi ngày công bố một hồ sơ, phải mất hàng trăm năm mới có thể giới thiệu hết toàn bộ dữ liệu. Chính vì vậy, VWAI hướng tới việc ứng dụng khoa học dữ liệu, công nghệ số và sự tham gia của cộng đồng để tăng tốc quá trình đối chiếu, xác minh.
Sáng kiến cũng kêu gọi mọi người Việt Nam, dù thuộc bên nào của cuộc chiến, nếu còn người thân mất tích hãy chủ động cung cấp thông tin để so khớp với hệ thống hồ sơ lưu trữ. Đây không chỉ là nỗ lực tìm kiếm đơn lẻ, mà là sự chung tay của nhiều thế hệ, nhiều tổ chức và cả hai quốc gia nhằm khép lại những khoảng trống lịch sử.
Những năm gần đây, nhiều hoạt động trao trả hồ sơ, kỷ vật chiến tranh đã diễn ra với sự tham gia của đại diện hai nước, thể hiện cam kết hợp tác nhân văn. Từ những trang nhật ký, lá thư tay đến các tọa độ ghi chép trong hồ sơ, hành trình “đưa người lính trở về” đang được tiếp nối bằng tri thức, thiện chí và trách nhiệm.
Sau hơn nửa thế kỷ, chiến tranh đã lùi xa nhưng ký ức và khát vọng đoàn tụ vẫn còn đó. Sáng kiến VWAI được kỳ vọng sẽ trở thành nhịp cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa tư liệu lưu trữ và thực địa, giữa hai quốc gia từng ở hai phía chiến tuyến. Trả lại tên cho người đã khuất, trả lại sự bình yên cho gia đình – đó không chỉ là mục tiêu của một dự án, mà còn là giá trị nhân văn sâu sắc mà Việt Nam và Hoa Kỳ đang cùng nhau hướng tới.
