Sách và phim tư liệu dài tập HÁT CÙNG NGUỒN CỘI – CHÂN DUNG KHÁNH LY là hành trình trở về với ký ức, với quê hương, với tình yêu và với chính mình. Đây là sản phẩm nghệ thuật dành cho những ai từng yêu dòng nhạc Trịnh Công Sơn và tiếng hát Khánh Ly và cho cả những ai muốn hiểu vì sao họ trở thành huyền thoại, là “định mệnh vĩnh viễn thương yêu nhau” và là ký ức của thời đại. Với hơn 20 năm ghi chép, đồng hành và sưu tầm của chủ biên Quang Thành, chân dung Khánh Ly hiện lên không chỉ như một danh ca, mà như một nhân chứng của nhiều lớp lịch sử, văn hóa và biến động xã hội.
Tám chương – một hành trình từ nguồn cội đến bình an
Cuốn sách được cấu trúc thành tám chương, tương ứng với những chặng đường lớn trong cuộc đời người nghệ sĩ.
Chương mở đầu đưa người đọc trở về Hà Nội – nơi cô bé Nguyễn Thị Lệ Mai chào đời. Không gian ký ức ấy được khắc họa bằng hình ảnh người cha hiền, người đã công kênh con trên vai và gieo vào tâm hồn cô bé tình yêu âm nhạc rất tự nhiên. Hà Nội trong trang viết không chỉ là địa danh, mà là căn tính văn hóa, là niềm hãnh diện và nỗi nhớ bà mang theo suốt đời: “Hà Nội ở trong tôi. Tôi luôn hãnh diện vì là người Hà Nội.”
Từ miền ký ức ấy, hành trình đưa bà qua Đà Lạt, Nha Trang, Sài Gòn – những đô thị của khát vọng và thử thách. Năm 1962, nghệ danh Khánh Ly ra đời như một sự tự định danh cho số phận. Cuộc gặp gỡ với Trịnh Công Sơn năm 1964 và lần tái ngộ năm 1967 đã mở ra một chương mới của tân nhạc Việt Nam. Đêm 19/11/1967 tại Quán Văn, khi “Diễm xưa” lần đầu vang lên qua giọng hát “khói thuốc xanh”, một biểu tượng âm nhạc đã được định hình.
Biến cố lịch sử năm 1975 đưa Khánh Ly vào hành trình viễn xứ. Từ ánh đèn sân khấu đến những ngày ở trại tạm cư Fort Chaffee, từ vinh quang đến lặng lẽ nơi đất lạ, tiếng hát từng vang khắp Sài Gòn nay mang nỗi cô đơn của người xa xứ. Trong những năm tháng ấy, gia đình trở thành điểm tựa lớn nhất. Chương viết về quãng đời này lặng lẽ, nhiều chiêm nghiệm, thấm đẫm cảm giác “chim nhớ đàn” – một nỗi hoài hương âm thầm nhưng bền bỉ.
Hành trình trở về Việt Nam nhiều năm sau đó không chỉ là một chuyến bay, mà là hành trình trở về nội tâm. Những chuyến đi thiện nguyện xuyên Việt, những hoạt động mang tên “Vòng tay nhân ái” được nhắc đến như sự tiếp nối tinh thần nhân văn mà bà học được từ Trịnh Công Sơn: “Sống trong đời sống cần có một tấm lòng… dù chỉ là để gió cuốn đi.”
“Anh là hình – em là bóng”: Tri âm trong âm nhạc
Một trong những phần xúc động nhất của cuốn sách là chương viết về mối tri âm giữa Khánh Ly và Trịnh Công Sơn. Không được gọi tên bằng danh phận, nhưng sự gắn bó ấy lại sâu sắc đến mức “anh là hình – em là bóng”.
Lần đầu tiên, nhiều bút tích giữa hai người được công bố, cùng những ký ức được kể lại từ người trong cuộc và gia đình nhạc sĩ. Qua đó, độc giả có thêm góc nhìn về một mối quan hệ nghệ thuật đặc biệt – nơi âm nhạc trở thành tiếng nói chung của lương tri giữa thời chiến.
Chương viết về giai đoạn “Ca khúc Da Vàng” cũng là một lát cắt quan trọng. Tiếng hát Khánh Ly khi ấy không chỉ là thanh âm giải trí, mà là tiếng nói phản chiến, lời kêu gọi hòa bình giữa những chia cắt và đau thương. Ở đây, nghệ thuật được đặt trong tương quan với thời đại, như một sức mạnh có khả năng chạm tới lương tri xã hội.
Bức tranh văn hóa qua gần một thế kỷ
Gần 100 nhân vật xuất hiện trong sách, từ các nhạc sĩ như Đoàn Chuẩn, Lam Phương, Trầm Tử Thiêng, Phú Quang, Trần Tiến… đến những giọng ca nhiều thế hệ như Thái Thanh, Lệ Thu, Tuấn Ngọc, Elvis Phương, Hồng Nhung, Mỹ Linh, Tùng Dương… Mỗi người hiện lên như một mảnh ghép của đời sống nghệ thuật Việt Nam suốt nửa thế kỷ.
Nhờ đó, "Hát cùng nguồn cội – Chân dung Khánh Ly" không chỉ là câu chuyện đời một danh ca, mà còn là bức tranh đa chiều về văn hóa Việt Nam qua nhiều biến động, vừa lãng mạn, vừa đau thương.
Chương cuối khép lại bằng giọng điệu bình thản của người nghệ sĩ ở tuổi 81: “Danh vọng, tiền tài rồi cũng qua đi. Đừng chất thêm nỗi khổ cho mình, cho nhau và cho cuộc đời này.”
“Tôi không tiếc nuối gì vì tôi đã là người giàu có nhất thế giới này. Tôi đã có tình yêu của mọi người.”
Ở đó, không còn ánh hào quang sân khấu, chỉ còn một người phụ nữ nhìn lại hành trình dài của mình với sự biết ơn và bao dung.
Di sản ký ức và thông điệp hòa bình
Song hành cùng cuốn sách là bộ phim tư liệu dài tập cùng tên. Dự án do Tiến sĩ Bùi Quang Ngọc làm chủ nhiệm, Quang Thành chủ biên và thực hiện, hướng tới mục tiêu gìn giữ và phát triển di sản văn hóa Việt Nam.
Giá trị của Hát cùng nguồn cội không chỉ nằm ở việc tái hiện cuộc đời một huyền thoại âm nhạc, mà còn ở chỗ khẳng định vai trò của nghệ thuật trong việc nuôi dưỡng lòng nhân ái và khát vọng hòa bình. Qua tiếng hát Khánh Ly và âm nhạc Trịnh Công Sơn, độc giả được nhắc nhớ rằng âm nhạc có thể vượt qua biên giới, thời gian và định kiến để chạm tới những giá trị phổ quát nhất của con người.
“Tôi không mong mọi người công nhận những điều tôi nói là đúng. Tôi chỉ muốn nói những điều mà có thể tôi không bao giờ có cơ hội được nói nữa.” – Khánh Ly chia sẻ trong sách.
Với những ai từng yêu tiếng hát ấy, yêu những ca khúc của Trịnh Công Sơn, cuốn sách là một hành trình trở về ký ức. Với thế hệ trẻ, đây có thể là cánh cửa để hiểu vì sao một giọng ca và một nhạc sĩ lại trở thành “định mệnh vĩnh viễn thương yêu nhau” trong ký ức của thời đại.
"Hát cùng nguồn cội – Chân dung Khánh Ly" vì thế không chỉ là một ấn phẩm văn hóa, mà còn là lời nhắc về căn tính, về quê hương và về sức mạnh bền bỉ của nghệ thuật trong dòng chảy lịch sử.
"Hát cùng nguồn cội – Chân dung Khánh Ly" không phải hồi ký theo nghĩa thông thường, cũng không đơn thuần là tự truyện. Cuốn sách được biên soạn từ kịch bản bộ phim tư liệu âm nhạc nhiều tập cùng tên, thuộc dự án Viet Legacy Development – Phát triển di sản Việt Nam. Ấn phẩm do Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam và Công ty truyền thông Đôi Cánh phát hành, đồng thời song hành cùng bộ phim tư liệu được thực hiện với sự phối hợp của BH Media.
