Trong khuôn khổ Đại hội Hội Người sản xuất cà phê bền vững tỉnh Lâm Đồng nhiệm kỳ 2026 - 2031 vừa diễn ra tại Đà Lạt, Dự án Nâng cao giá trị và phát triển bền vững ngành cà phê Việt Nam (SCE) của Tổ chức Phát triển Hà Lan (SNV) phối hợp với Dự án iLandscape thuộc Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) và các đơn vị liên quan tổ chức tập huấn về môi trường, xã hội và quản trị (ESG), kết hợp tọa đàm liên kết phát triển cà phê bền vững.
Theo số liệu được trình bày tại chương trình, tỉnh có hơn 328.000 ha cà phê, sản lượng năm 2025 ước khoảng một triệu tấn. Khoảng 220.000 hộ tham gia sản xuất, diện tích bình quân 1,3 ha mỗi hộ, trong khi mới khoảng 18,5% sản lượng nằm trong chuỗi liên kết. Nguồn cung lớn tạo lợi thế về quy mô, song sản xuất phân tán gây khó khăn cho việc thống nhất chất lượng, xây dựng thương hiệu và đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc.
Từ sản lượng đến hiệu quả kinh doanh
TS. Nguyễn Cẩm Chi - chuyên gia ESG của Dự án SCE - tiếp cận vấn đề từ hiệu quả kinh doanh. Theo bà, sản phẩm đạt chất lượng tốt chưa chắc bán được giá tương xứng nếu việc thu hoạch, phân loại, bảo quản và vận chuyển còn nhiều hạn chế. Dữ liệu theo dõi được dẫn tại hội thảo cho thấy có thời điểm giá robusta ở vùng Lâm Đồng cũ thấp hơn một số địa phương Tây Nguyên từ 500 đến 1.200 đồng/kg.
Bà Cẩm Chi cho rằng khoảng chênh lệch giá không thể chỉ giải thích bằng diễn biến thị trường. Cùng một loại nguyên liệu, độ ẩm, tạp chất, tỷ lệ hạt lỗi và cách tổ chức vận chuyển đều ảnh hưởng đến giá bán. Người sản xuất khó tác động tới giá cà phê trên sàn quốc tế, nhưng có thể chủ động giảm những tổn thất phát sinh trong quá trình thu hoạch, sơ chế và giao hàng. Bởi vậy, nâng giá trị trước hết phải bắt đầu từ việc làm tốt những khâu đang nằm trong khả năng kiểm soát.
Một ví dụ giả định về vốn lưu động được TS. Cẩm Chi đưa ra cho thấy sức ép khi giá nguyên liệu tăng mạnh. Với cùng khối lượng cà phê, giá mua từ 70.000 đồng lên 135.000 đồng/kg làm nhu cầu vốn tăng từ 350 tỷ lên 675 tỷ đồng. Nếu tính lãi vay 10%/năm, chi phí lãi trong sáu tháng tăng từ 17,5 tỷ lên gần 33,8 tỷ đồng. Khi giá bán đảo chiều, khoản chênh lệch ấy có thể bào mòn lợi nhuận dù doanh nghiệp vẫn có đơn hàng.
Từ đó, bà đề cập yêu cầu quản trị tồn kho, hợp đồng, sổ sách và rủi ro giá trong thực hành ESG. Mức thưởng dành cho cà phê đạt chuẩn có thể thay đổi theo thỏa thuận thương mại. Điều giúp doanh nghiệp đứng vững lâu dài là giảm hao hụt, giữ chất lượng ổn định và duy trì được khách hàng. Với vùng nguyên liệu có quy mô lớn như Lâm Đồng, hiệu quả sản xuất và khả năng làm chủ các khâu sau thu hoạch có ý nghĩa không kém việc tăng sản lượng.
Từ khâu canh tác, Ths. Tưởng Thanh Sơn - Giám đốc Công ty TNHH Tổng hợp Tư vấn Đào tạo Á Châu - cho rằng giảm phát thải có thể bắt đầu bằng những thay đổi gần gũi với nhà vườn. Bón phân theo nhu cầu của cây, tận dụng vỏ cà phê làm phân hữu cơ, tưới và sử dụng năng lượng hợp lý vừa hạn chế lãng phí vừa giảm chi phí. Việc ghi chép lượng vật tư, nước tưới và sản lượng còn giúp người trồng xác định khoản chi nào cần điều chỉnh, không chỉ phục vụ hồ sơ khi khách hàng yêu cầu.
Ông Sơn đề nghị người trồng ghi lại lượng phân bón, nước tưới, năng lượng sử dụng và sản lượng thu hoạch. Những thông tin tưởng nhỏ này vừa tạo căn cứ truy xuất khi khách hàng yêu cầu, vừa giúp nhà vườn biết chi phí tăng ở công đoạn nào. Khi tận dụng phụ phẩm, bón phân đúng nhu cầu và điều chỉnh lượng nước tưới, lợi ích về môi trường có thể đi cùng khoản tiết kiệm cụ thể trong sản xuất.
Giữ thị trường từ nguồn gốc và bản sắc vùng trồng
Một trong những điểm nghẽn được các chuyên gia chỉ ra là phần lớn sản lượng cà phê Lâm Đồng vẫn nằm ngoài chuỗi liên kết, trong khi yêu cầu từ thị trường ngày càng khắt khe. Truy xuất nguồn gốc không còn là chuyện riêng của doanh nghiệp xuất khẩu mà bắt đầu ngay tại từng vườn cây. Tuy nhiên, với quy mô sản xuất nhỏ lẻ, người nông dân khó có thể tự mình đáp ứng những yêu cầu về dữ liệu, công nghệ và hồ sơ chứng minh tuân thủ.
TS. Nguyễn Công Ấn - Giám đốc điều hành Công ty Cổ phần Eco Technology 2A - cho rằng dữ liệu là nền tảng để sản phẩm tham gia chuỗi cung ứng hiện đại. Công việc có thể bắt đầu từ những thông tin cơ bản như vị trí vườn, diện tích, năm trồng và giống cây, sau đó hoàn thiện nhật ký canh tác, thu hoạch, giao nhận. Với những hộ chưa quen công nghệ, doanh nghiệp liên kết và tổ chức ngành hàng cần hỗ trợ thiết thực để người trồng có thể tham gia.
Theo ông Ấn, không nhất thiết phải bắt đầu chuyển đổi số bằng những phần mềm phức tạp. Một bộ hồ sơ vùng trồng có vị trí, diện tích, năm trồng và giống cây được ghi nhận đúng đã là bước đầu quan trọng. Từ đó mới bổ sung nhật ký canh tác, thu hoạch và giao nhận theo yêu cầu của khách hàng. Với những hộ chưa quen sử dụng công nghệ, doanh nghiệp đầu chuỗi hoặc tổ chức đại diện phải có trách nhiệm hỗ trợ, thay vì để từng gia đình tự tìm cách đáp ứng.
Dữ liệu, dù đầy đủ, vẫn chưa bảo đảm một mối liên kết bền vững. Ông Sử Thanh Hoài - nguyên Bí thư Huyện ủy Lạc Dương, cố vấn Hội Doanh nghiệp Lạc Dương - đề cập tình trạng người trồng chuyển hàng sang đầu mối khác khi giá thay đổi, trong khi các khoản ứng trước vật tư, phân bón lại khiến quan hệ mua bán thêm ràng buộc. Theo ông, liên kết muốn lâu dài phải có cam kết đáng tin cậy và lợi ích rõ ràng cho các bên.
Từ thực tế địa phương, ông Hoài cho rằng sự đứt gãy của liên kết nhiều khi không nằm ở kỹ thuật mà ở quan hệ mua bán. Khi giá lên xuống, người trồng có thể lựa chọn đầu mối khác dù từng có thỏa thuận; việc ứng trước vật tư, phân bón lại tạo thêm những ràng buộc khó xử lý. Muốn duy trì chuỗi qua nhiều mùa vụ, điều khoản thu mua phải rõ ràng và mỗi bên phải nhận thấy lợi ích khi giữ cam kết. Ông đề xuất có sự phối hợp của cơ quan quản lý, Liên minh Hợp tác xã và các tổ chức ngành hàng trong việc củng cố những mối liên kết này.
Ông Hoài đặc biệt lưu ý tiềm năng cà phê đặc sản Lạc Dương. Chất lượng nguyên liệu cần được tiếp sức bằng thương hiệu, hoạt động giới thiệu sản phẩm và kênh tiêu thụ phù hợp. Nét riêng của một vùng trồng sẽ khó được thị trường ghi nhận nếu cà phê chỉ đi ra ngoài dưới dạng nguyên liệu ít thông tin, không có sự kết nối giữa nơi sản xuất với người sử dụng cuối cùng.
Cà phê còn là một sản phẩm có thể kể câu chuyện về vùng đất nơi nó được làm ra. Với độc giả du lịch, sự khác biệt của cà phê Lạc Dương hay một vùng trồng khác không chỉ nằm ở tên gọi, mà phải hiện diện trong chất lượng, hương vị và nguồn gốc có thể kiểm chứng. Khi những đặc tính ấy được giữ ổn định, hoạt động giới thiệu và trải nghiệm sản phẩm mới có nền tảng để tạo dấu ấn lâu dài.
Liên kết cùng thắng để giá trị trở lại với người trồng
Những yêu cầu kỹ thuật ấy dẫn đến câu hỏi quan trọng hơn về người chịu chi phí chuyển đổi và người được hưởng thành quả. Chuyên gia Nguyễn Thị Thu Hiền - Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng Ban Đào tạo Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Lâm Đồng - cho rằng nông hộ là nhóm chịu nhiều rủi ro về giá, thời tiết và đầu ra, nhưng thường cũng là bên được yêu cầu thay đổi trước từ cách canh tác đến hồ sơ sản xuất.
“Không thể chỉ đặt thêm yêu cầu lên vai người nông dân”, bà Hiền nhấn mạnh. Theo bà, trước khi vận động nông hộ tham gia liên kết, cần nói rõ thay đổi quy trình sẽ giúp thu nhập hoặc đầu ra tốt hơn ra sao, ai chịu trách nhiệm về chất lượng, sản lượng và người trồng sẽ tìm đến đâu khi cần hỗ trợ giống, kỹ thuật, chứng nhận hay thị trường. Nếu những điều ấy không được giải quyết, cam kết bền vững khó giữ được sức thuyết phục qua những mùa vụ biến động.
Bà Hiền đặt vấn đề rất cụ thể với việc vận động nông dân tham gia chuỗi. Khi chuyển sang quy trình mới, người trồng sẽ được lợi gì, đầu ra có ổn định hơn không và ai đứng ra hỗ trợ khi phát sinh khó khăn về giống, kỹ thuật, hồ sơ hay chứng nhận. Theo bà, không thể chỉ yêu cầu nông hộ ghi chép nhiều hơn, đầu tư thêm chi phí mà không có câu trả lời thỏa đáng về thu nhập. Sự tham gia tự nguyện và lâu dài phải bắt đầu từ lợi ích nhìn thấy được.
Quan điểm “liên kết cùng thắng” mà bà Hiền đề cập không chỉ nằm ở việc chia thêm một khoản chênh lệch giá. Doanh nghiệp phải bán được hàng và có lãi mới duy trì thu mua; người trồng cần thu nhập tốt hơn hoặc đầu ra ổn định để tiếp tục đầu tư cho chất lượng. Hợp tác xã phải đủ năng lực tổ chức vùng nguyên liệu, còn tổ chức đại diện ngành hàng phải kết nối được đơn hàng, thông tin và nguồn lực hỗ trợ.
Một khó khăn khác được bà Hiền nhắc đến là chi phí tìm kiếm dịch vụ chuyên môn. Nông hộ, hợp tác xã hay doanh nghiệp nhỏ khó tự liên hệ lần lượt từng chuyên gia quản trị, nhà cung cấp công nghệ, đơn vị tư vấn carbon rồi tổ chức đánh giá chứng nhận. Khi có một đầu mối tiếp nhận nhu cầu, điều phối giải pháp và theo dõi triển khai, nguồn lực hỗ trợ sẽ đến đúng chỗ hơn, thay vì bị phân tán thành những hoạt động riêng lẻ.
Những kiến nghị về tổ chức hỗ trợ được nối tiếp bằng hoạt động hợp tác chuyên môn tại chương trình. Tổ chức đại diện ngành cà phê Lâm Đồng cùng Công ty TNHH CoachPro, Công ty Cổ phần Eco Technology 2A, Công ty TNHH Tổng hợp Tư vấn - Đào tạo Á Châu và Công ty TNHH Q.M.S Việt Nam thống nhất hướng phối hợp. Theo nội dung được giới thiệu, CoachPro kết nối và điều phối; Eco Technology 2A hỗ trợ chuyển đổi số, đo lường, truy xuất; Á Châu tư vấn quản lý, kiểm kê khí nhà kính và báo cáo carbon; QMS thực hiện đánh giá, chứng nhận trong phạm vi được công nhận.
SNV cũng giới thiệu công cụ đánh giá ESG của Dự án SCE để doanh nghiệp xác định hiện trạng trước khi lựa chọn giải pháp. Ban tổ chức mở đăng ký đánh giá và kết nối với Diễn đàn ngành hàng; các hoạt động hỗ trợ đầu tiên được dự kiến triển khai trong nửa đầu năm 2027. Kết quả sẽ phụ thuộc vào cách lựa chọn mô hình, phân công trách nhiệm và theo dõi hiệu quả sau chương trình.
Với cà phê Lâm Đồng, nâng cao giá trị không chỉ là bán được giá cao hơn tại một thời điểm. Đó còn là giữ được khách hàng, làm rõ nguồn gốc, giảm chi phí, tạo uy tín cho vùng trồng và đưa thành quả của chuỗi sản xuất trở lại với nông hộ. Khi người trồng được hưởng lợi từ chất lượng mình làm ra, cà phê mới có nền tảng vững chắc để trở thành sản phẩm mang bản sắc và sức cạnh tranh lâu dài của địa phương.
Minh Thảo - Kim Cương
- Lâm Đồng tìm lời giải cho một không gian du lịch mới
- Khai mạc Lễ hội Cà phê Sơn La 2026: Tôn vinh Arabica, rực sáng với 500 drone
- Buôn Ma Thuột: Từ “thủ phủ cà phê” đến... "Điểm hẹn ẩm thực" mới của thế giới
- Người nông dân ươm trồng “hạt cà phê hạnh phúc” và phát triển du lịch vườn cà phê cảnh quan ở Quảng Trị
