Tiến sĩ Vũ Phi Hổ, lễ kỷ niệm 515 năm ngày khoa cử diễn ra tưng bừng như ngày hội ở Quảng Ninh

Tục truyền, sinh thờ cụ Vũ Phi Hổ hoàn cảnh mẹ góa con côi, sinh sống ở làng Dư Xá, thuộc huyện Hoành Bồ, phủ Hải Đông, thời Lê. Vũ Phi Hổ nhà nghèo mà hiếu học đã đỗ tiến sĩ, người đức-tài được Triều đình trọng dụng tiến thân tới chức Phó Đô Ngự sử. Gần 300 năm sau, Triều Nguyễn truy phong mỹ tự “Anh Nghị Đại Vương” (tạm dịch là người có công với dân với nước) và sắc phong xây đền trên gò đất phát tích, cấp hương hỏa, định lễ thờ cúng xuân thu nhị kỳ trong năm.

Tiến sĩ Vũ Phi Hổ làm quan tài đức, thanh liêm; khi chết hiển thánh phù hộ cho dân, được dân làng tôn thành hoàng làng và lưu truyền giữ Lễ thờ cúng. Bà Nguyễn Thị Đào thủ nhang đền bảo đền thiêng, thời phong kiến ai đi qua cửa đền phải cởi mũ nón, không được nói to, trẻ mục đồng còn không giám cưỡi trâu bò qua cửa đền. Thí sinh đến dâng hương xin chữ, là học hành tấn tới; ngày nay nếp ấy vẫn còn, các trường học quanh vùng ngày khai giảng và bế giảng thầy trò thường đến dâng hương.

Chính Lễ đền thờ Anh Nghị Đại Vương, tiến sĩ Vũ Phi Hổ vào ngày mười rằm tháng ba âm lịch hằng năm, trước đây nhân dân nòng cốt là Hội đồng dòng họ Vũ Võ địa phương tổ chức. Năm nay, đổi mới bỏ cấp huyện Phường đứng ra tổ chức quy củ và long trọng hơn. Nguyên chủ tịch Quốc Hội, Vũ Hồng Thanh; Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội Quảng Ninh, Nguyễn Thị Thu Hà; Giáo sư, nhà giáo Nhân dân, Chủ tịch Hội Đồng họ Vũ Võ Việt Nam Vũ Minh Giang cùng lãnh đạo các Sở ngành, các phường xã lân cận và đông đảo nhân dân đến dự.

Tích thiêng đền tiến sĩ Vũ Phi Hổ.

Phát biểu tại buổi Lễ, Bí thư Đảng ủy phường Hoành Bồ Nguyễn Tiến Minh giới thiệu thân thế, sự nghiệp và quá trình xây dựng, tu bổ đền thờ Anh Nghị Đại Vương, tiến sĩ Vũ Phi Hổ. Anh Nghị Đại Vương, Phó Đô Ngự sử, tiến sĩ Vũ Phi Hổ là vị Tiến sĩ đầu tiên của vùng Đông Bắc Bộ. Trong suốt sự nghiệp của mình, ngài đã đem tài trí phụng sự triều đình, tận tâm vì dân, giữ nghiêm kỷ cương phép nước, để lại dấu ấn sáng ngời trong sử sách.

Theo truyền thuyết dân gian và các tài liệu chính sử còn lưu lại, từ thuở nhỏ ngài đã cùng thân mẫu đến sinh sống, lập nghiệp tại xã Dư Xá, huyện Hoành Bồ, phủ Hải Đông (nay là khu Tân Tiến, phường Hoành Bồ, tỉnh Quảng Ninh). Ngài nổi tiếng thông minh, hiếu học, tư chất hơn người, học rộng hiểu sâu, sớm bộc lộ khí chất của bậc hiền tài. Khoa thi năm Tân Mùi, niên hiệu Hồng Thuận thứ 3 (1511) thời vua Lê Tương Dực ngài đỗ Tiến sĩ; tên tuổi được khắc ghi tại bia đá số 11 ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Trong quá trình phụng sự triều đình, tiến sĩ Vũ Phi Hổ được bổ nhiệm giữ chức Phó Đô Ngự sử. Với những cống hiến to lớn, Ngài nhiều lần được các triều đại sắc phong, ghi nhận công lao: Sắc phong thời Nguyễn ngày 18/9/1802 năm Gia Long thứ nhất truy tặng danh hiệu “Anh Nghị Đại Vương”; Sắc phong ngày 18/3/1917 năm Khải Định thứ 2, phong tặng danh hiệu “Định bảo trung hưng Linh phù tôn thần”. Nhân dân địa phương tôn Ngài làm Thành hoàng làng, trải qua nhiều thế kỷ với những biến động của lịch sử và sự khắc nghiệt của thiên nhiên, đền thờ tiến sĩ Vũ Phi Hổ từng bị hư hại, trở thành phế tích.

Đầu tư cho Di tích văn hóa là đầu tư cho nền tảng kinh tế.

Nhằm tôn vinh hiền tài, Hội đồng dòng họ Vũ-Võ Quảng Ninh phối hợp với huyện Hoành Bồ (trước khi sắp xếp) lập Dự án trùng tu, xây dựng lại đền thờ Anh Nghị Đại Vương, tiến sĩ Vũ Phi Hổ; được UBND tỉnh Quảng Ninh cho phép, công trình khởi công ngày 8/12/2014, hoàn thành và khánh thành giai đoạn I vào ngày 17/12/2015 trên khuôn viên rộng 10.000m² bằng nguồn kinh phí xã hội hóa. Đền được xây dựng tại vị trí có địa thế đẹp, phía trước hướng ra vịnh Cửa Lục, phía sau có thế tựa vững chắc, tạo nên không gian linh thiêng, trang nghiêm, cách nền móng ngôi đền cổ khoảng 10m.

Năm 2017, UBND tỉnh Quảng Ninh quyết định công nhận đền thờ Phó Đô Ngự sử, Anh Nghị Đại Vương, Tiến sĩ Vũ Phi Hổ là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh, đánh dấu bước phát triển quan trọng, là niềm vinh dự, tự hào của Nhân dân Hoành Bồ. Cũng trong năm 2017, Hội đồng dòng họ Vũ - Võ xây dựng hai lầu bia công trình được khánh thành ngày 18/3/2018, góp phần hoàn thiện tổng thể kiến trúc, tôn thêm vẻ uy nghiêm, bề thế của khu di tích.

Ngày 10/5/2020, lễ đúc tượng Tiến sĩ Vũ Phi Hổ được tổ chức trang trọng, 21 ngày sau đó khánh thành lễ an vị. Pho tượng đầy đủ thân hình, tỷ lệ 1:1 (tức là tương ứng với người tầm thước cao 1,68m, nặng khoảng 55kg) đúc bằng 5,2 tạ đồng nguyên chất, ngoài dát vàng mười, đặt ở tư thế ngồi trên ngai, cân đai, áo mũ, trang phục quan Ngự sử Đài, thời hậu Lê. Ngày 7/10/2023, dòng họ Vũ-Võ tiếp tục huy động nguồn lực xã hội hóa, khởi công xây dựng giai đoạn II với các hạng mục Nhà Tả vu và Nhà Hữu vu, hoàn thành vào ngày 20/1/2024.

Ngày 28/11/2025, phường Hoành Bồ tiếp tục khởi công xây dựng các hạng mục Nghi môn nội, Hồ Thiên quang tự, Nghi môn ngoại và các công trình phụ trợ, dự kiến tổng kinh phí xã hội hóa gần 20 tỷ đồng, từng bước hoàn thiện đồng bộ không gian di tích theo hướng trang nghiêm, bền vững, xứng tầm với giá trị lịch sử - văn hóa của công trình du lịch tâm linh, trong cụm Di tích đền Vua Lê, đình Trới, chùa Yên Mỹ… bên bờ vịnh Cửa Lục.

Bí thư Đảng ủy phường Hoành Bồ Nguyễn Tiến Minh khẳng định: Đền thờ Anh Nghị Đại Vương, Phó Đô Ngự sử, Tiến sĩ Vũ Phi Hổ là “địa chỉ đỏ” trong giáo dục truyền thống hiếu học, khơi dậy niềm tự hào, thành kính về trí tuệ và đức độ của bậc tiền nhân. Công trình Di tích và khoa Lễ thường niên tại đền thờ Tiến sĩ Vũ Phi Hổ là cầu nối thiêng liêng giữa quá khứ và hiện tại, bồi đắp, lan tỏa mạch nguồn hiếu học cho các thế hệ; đồng thời là điểm đến văn hóa tâm linh-du lịch tâm linh, mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc đối với nhân dân địa phương và du khách xa gần. Địa phương đầu tư cho Di tích văn hóa là đầu tư cho nền tảng kinh tế xanh, thiết thực đưa Nghị Quyết 80 của TW Đảng vào cuộc sống trong kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Vũ Phong Cầm