Từ năm 1873, trong bối cảnh Minh Trị Duy Tân, đất nước này chính thức từ bỏ lịch âm để chuyển sang lịch dương, đồng bộ với phương Tây. Từ đó, Tết không còn gắn với chu kỳ mặt trăng, mà bắt đầu vào ngày 1/1 một sự thay đổi tưởng chừng thuần túy về thời gian, nhưng thực chất kéo theo những điều chỉnh sâu sắc trong đời sống văn hóa.
Hơn 150 năm trôi qua, người Nhật không còn “ăn Tết” theo nghĩa Tết Nguyên đán. Thế nhưng, tinh thần năm mới sự trang trọng, niềm tin và những nghi lễ mang tính tâm linh vẫn được bảo lưu gần như trọn vẹn trong dịp Tết Dương lịch, hay còn gọi là Shōgatsu. Với người Nhật, đây không đơn thuần là một kỳ nghỉ, mà là khoảnh khắc khởi đầu của trật tự mới, khi con người tự làm mới mình để bước sang một chu trình khác của cuộc sống.
Tết Dương lịch là một trong những kỳ nghỉ quan trọng nhất trong năm tại Nhật Bản. Từ ngày 31/12 đến hết 3/1, phần lớn doanh nghiệp và cửa hàng đều đóng cửa. Dòng người rời đô thị lớn trở về quê nhà, mang theo nhịp sống chậm rãi hiếm thấy ở một xã hội vốn nổi tiếng kỷ luật và bận rộn. Không khí năm mới ở Nhật vì thế trầm lắng, ít náo nhiệt, thiên về sự hướng nội hơn là lễ hội phô trương.
Trước thềm năm mới, các gia đình Nhật Bản chuẩn bị không gian sống như một nghi thức quan trọng. Kadomatsu – cụm trang trí bằng tre, thông và mận – được đặt hai bên cửa ra vào, tượng trưng cho sức sống bền bỉ và lời mời gọi vị thần năm mới Toshigami ghé thăm.
Shimekazari vòng dây rơm thiêng treo trước cửa nhà với ý nghĩa xua đuổi điều xấu, trong khi kagami mochi hai bánh mochi tròn xếp chồng được đặt trang trọng như lễ vật dâng thần linh. Những vật trang trí giản dị ấy phản ánh niềm tin rằng một năm mới tốt lành phải bắt đầu từ sự hài hòa giữa con người và thế giới vô hình.
Những ngày cuối năm cũng là thời điểm diễn ra osoji cuộc tổng vệ sinh lớn của mỗi gia đình. Không chỉ dọn dẹp nhà cửa, osoji mang ý nghĩa “gột rửa” năm cũ, khép lại những phiền muộn để đón một khởi đầu trong trẻo hơn. Việc làm sạch không gian sống cũng đồng thời là cách người Nhật sắp xếp lại đời sống tinh thần của chính mình.
Giống nhiều nền văn hóa Á Đông, trẻ em Nhật Bản cũng háo hức đón năm mới bởi phong tục otoshidama – tiền mừng tuổi. Những phong bì nhỏ nhắn được trao đi trong ngày đầu năm, mang theo lời chúc trưởng thành, may mắn. Giá trị vật chất không lớn, nhưng otoshidama thể hiện sự tiếp nối giữa các thế hệ, một sợi dây vô hình gắn kết gia đình trong xã hội hiện đại.
Khoảnh khắc chuyển giao năm cũ – năm mới ở Nhật Bản diễn ra trong âm thanh trầm mặc của tiếng chuông chùa. Đêm giao thừa, các ngôi chùa Phật giáo trên khắp đất nước gióng lên 108 tiếng chuông, tượng trưng cho việc xóa bỏ 108 phiền não của con người. Sau đó, trong những ngày đầu năm, người Nhật thực hiện hatsumode – chuyến viếng đền, chùa đầu tiên của năm để cầu mong bình an, sức khỏe và thuận lợi. Dù là Thần đạo hay Phật giáo, điểm chung vẫn là niềm tin vào sự thanh lọc và tái sinh.
Một nghi thức khác mang nhiều chất thơ là hatsuhinode ngắm bình minh đầu tiên của năm. Từ sáng sớm mùng Một, nhiều người tìm đến biển, núi hoặc những điểm cao để đón ánh mặt trời đầu tiên. Trong khoảnh khắc ấy, không có lời chúc ồn ào, chỉ có sự lặng im và hy vọng thầm lặng dành cho năm mới.
Ẩm thực Tết Nhật Bản cũng mang đậm tính biểu tượng. Đêm giao thừa, món toshikoshi soba được dùng như lời chia tay nhẹ nhàng với năm cũ, cầu mong trường thọ. Những ngày sau đó là osechi-ryori – các hộp thức ăn truyền thống với từng món mang ý nghĩa cát tường. Đến ngày 7/1, cháo nanakusa gayu được nấu từ bảy loại thảo mộc để “làm dịu” cơ thể và cầu mong sức khỏe cho cả năm.
Ngày nay, Tết Nguyên đán không còn là ngày lễ chính thức tại Nhật Bản. Tuy nhiên, ở một số khu phố người Hoa, người Việt, hay trong ký ức văn hóa của người Nhật, dấu vết của lịch âm vẫn âm thầm tồn tại. Việc chuyển sang Tết Dương lịch không khiến Nhật Bản đánh mất bản sắc, mà cho thấy khả năng thích nghi linh hoạt: giữ tinh thần Á Đông trong một nhịp thời gian mới.
Với du khách, Shōgatsu là dịp hiếm hoi để cảm nhận một Nhật Bản rất khác chậm rãi, trầm tĩnh và sâu sắc. Một cái Tết không theo trăng, nhưng vẫn đủ đầy ý nghĩa về sự khởi đầu, đoàn tụ và niềm tin vào những điều tốt đẹp phía trước.
