Lễ Đại Phan sân sau du lịch biển đảo Bái Tử Long

Lễ hội Đại Phan là lễ giáo gì? Nhiều du khách trong và ngoài nước có sở thích khám phá trầm tích văn hóa địa phương thì tìm hiểu, được già làng thôn Vòng Tre bảo: vắn tắt, Đại Phan là đại lễ tín ngưỡng dân gian của đồng bào dân tộc Sán Dìu cầu “ Quốc thái dân an-vũ điều phong thuận”, mùa màng bội thu “dân khang-vật thịnh”. Lễ hội Đại Phan còn mang ý nghĩa tâm linh xua đuổi tà ma, dịch bệnh cho người và gia súc; đồng thời chuộc tội lỗi với trời đất, thần linh cho cả người sống và hương hồn gia tiên; để người sống thì an khang, vong linh thì siêu sinh tịnh độ.

Mở rộng tìm hiểu về dân tộc Sán Dìu, dân tộc Sán Dìu có ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Hán-Tạng và văn hóa đặc trưng riêng. Lễ hội Đại Phan khác biệt với cộng đồng các dân tộc bạn, bởi nghi thức dựng cây nêu (phan chốc), leo dao (leo gươm), lội than hồng và hát Soọng Cô, đây là kho tàng văn hóa đặc sắc đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việt Nam có trên 183.000 người dân tộc Sán Dìu theo số liệu 2019, cư trú tập trung chủ yếu tại vùng trung du và miền núi phía Bắc.

Tỏa sáng văn hóa người Sán Dìu vùng Đông Bắc.

Quảng Ninh có khoảng trên hai vạn người dân tộc Sán Dìu, chiếm tỷ lệ khoảng 1,6% số dân toàn tỉnh, dân cư sinh sống tập trung chủ yếu ở khu vực bán sơn địa, vùng cánh cung Đông Triều. Người Sán Dìu quần cư khá rõ nét văn hóa làng xã như: làng Lộ Phong, Sơn Dương, khu Vũ Oai, khu Dương Huy, xã Hải Lạng; và xã Bình Dân (cũ) trên đảo Cái Bầu của đặc khu Vân Đồn. Người dân tộc Sán Dìu vùng Đông Bắc (Quảng Ninh) tự hào với truyền thuyết một thủ lĩnh người dân tộc mình là Hoàng Cần, tự lập gia binh làm nòng cốt tổ chức lực lượng dân binh chiến đấu chống giặc dã, thổ phỉ bảo vệ nhân dân.

Trần Triều xét công, sắc phong Hoàng Cần chức quan tri châu. Khi Hoàng Cần qua đời dân làng chài Cửa Suốt dựng miếu thờ cụ, gắn với thần tích cụ dẹp tan toán cướp biển ở bến Tài Xá. Hiện đền thờ cụ Hoàng Cần trong quần thể Di tích đặc biệt Quốc gia đền Cửa Ông. Người già kể, dân lập miếu thờ cụ Hoàng Cần trước khi xây dựng đền thờ Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng, nên được lưu giữ cùng trên thổ đất Di tích đền Cửa Ông. Theo đó, là đền thờ Hoàng Cần ở xã Hải Lạng; và cụ Hoàng Cần hiển thánh Thành hoàng làng, thờ ở đình Lục Nà, xã Lục Hồn.

Người dân tộc Sán Dìu tập quán canh tác lúa nước, ít thấy ở hải đảo, duy ở đảo Cái Bầu thuộc đặc khu Vân Đồn có xã Bình Dân (cũ) trên 85% là người Sán Dìu. Dân số người Sán Dìu ở đặc khu Vân Đồn không nhiều so với các địa phương bạn, chỉ bằng khoảng 1/2 so với người Sán Dìu ở xã Hải Lạng, nhưng lại chiếm khoảng 29% dân số của đặc khu, đứng thứ hai sau người kinh. Đặc khu Vân Đồn đặc biệt còn lưu giữ được các giá trị văn hóa cổ, truyền thống văn hóa khác biệt của người dân tộc Sán Dìu mà ít địa phương trong cả nước có; và là địa phương duy nhất trong cả nước có Nhà truyền thống dân tộc Sán Dìu khang trang.

Cụ thể, ngày 26/6/2020, UBND huyện Vân Đồn (cũ) có Quyết định số 2427/QĐ-UBND phê duyệt Đề án “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa dân gian truyền thống của dân tộc Sán Dìu huyện Vân Đồn, giai đoạn 2020-2022”. Nội dung Đề án bao gồm: Khôi phục miếu thờ Thành hoàng làng, bảo tồn nhà văn hóa dân tộc, bảo tồn trang phục, văn hóa ẩm thực truyền thống; và bảo tồn các làn điệu soọng cô, trò chơi dân gian, ngữ văn dân gian và tiếng nói, chữ viết, nghề thủ công truyền thống, dân ca, dân vũ và lễ hội Đại phan, ngân sách đầu tư trên 10 tỷ đồng.

Ngày 8/12/2023, UBND huyện Vân Đồn (cũ) ra Quyết định số 3575/QĐ-UBND đầu tư 11 tỷ đồng Dự án làng văn hoá Dân tộc Sán Dìu. Công trình sử dụng đất trên 4.000m2 với trên 2.000m2 xây dựng, cải tạo Trung tâm Văn hóa kết hợp với Nhà truyền thống dân tộc Sán Dìu tại thôn Vòng Tre. Đã tạo cho Vân Đồn một điểm sáng văn hóa Lễ hội người thiểu số Sán Dìu, một điểm đến du lịch hấp dẫn trên quần đảo Vân Đồn, vịnh Bái Tử Long.

Thả hồn vào văn hóa truyền thống người Sán Dìu.

Xã Bình Dân (cũ) nay là 4 thôn, gọi tắt là khu vực Bình Dân có 4 Nghệ nhân Dân gian Việt Nam về dân ca, dân vũ văn hóa dân tộc thiểu số ca hát soọng cô, múa hành quang, lễ leo dao, lễ lội than và một số trò chơi dân gian…gồm các bà: Tô Thị Tạ, Trương Thị Choong, Trương Thị Chúc, ông Tô Văn Quảng. Các thôn thành lập CLB hát soọng cô (tựa như hát giao duyên của người Kinh). Du khách đến đây được trải nghiệm thực cảnh đời sống văn hóa truyền thống của người dân tộc Sán Dìu, được tìm hiểu khám phá bản sắc văn hóa, phong tục tập quán của đồng bào người Sán Dìu, gồm cả văn hóa vật thể và phi vật thể như không gian trưng bày văn hóa ẩm thực, trang phục dân tộc, hát Soọng Cô, lễ hội Đại Phan, các tập tục cùng tín ngưỡng và nghi lễ cưới hỏi…

Gian trưng bày xiêm y, trang phục truyền thống của người Sán Dìu gồm có trang phục nam giới và trang phục nữ giới; trang phục mặc thường ngày và mặc trong các dịp lễ, tết… Du khách dễ nhận biết, áo ngắn (yếm) nữ trang của người Sán Dìu là một mảnh vải hình thoi, gồm có bốn cạnh, trên đầu mỗi cạnh là một dây dài dùng để buộc khi mặc, hai dây trên buộc lên cổ, hai dây ngang eo buộc sau lưng. Yếm có thể có nhiều màu như màu xanh, trắng, hồng, vải hoa…

Áo dài, được người phụ nữ khoác bên ngoài yếm, áo có màu chàm, được tạo thành từ bốn mảnh vải, xẻ tà hai bên. Cổ áo cao tạo hình chữ V, có may ba đường chỉ màu trắng, đường chỉ màu trắng dưới cùng có chèn một đường chỉ màu đỏ, không đính khuy. Hai bên mép áo may nẹp màu trắng, khi mặc người phụ nữ bẻ mép áo sang hai bên để hai viền nẹp trắng đó lộ ra ngoài. Hai cánh tay áo dài ngang mép áo bên dưới, tay áo rộng từ nách rồi được khâu thu nhỏ dần xuống tay.

Cạp váy thường màu trắng, không trang trí hoa văn, dùng để đính các mảnh vải lại với nhau, hai bên đầu cạp váy có hai dây buộc. Thắt Lưng là những tấm vải màu xanh, màu đỏ hoặc trắng, dài khoảng 1m, rộng 30cm, dùng để thắt vào ngang lưng giữa cạp váy và áo, khi thắt buộc bên cạnh sườn, để rủ hai đầu thắt lưng xuống dưới theo thân váy. Xà Cạp, thường màu chàm hoặc màu trắng, là hai mảnh vải chéo hình tam giác, khổ 15 - 20cm, dài 1,5 - 2m. Khăn Đội Đầu, là mảnh vải có hình vuông, màu chàm, bên trong là khăn vấn tóc, sau khi vấn tóc người phụ nữ trùm khăn bên ngoài, tạo thành hình mỏ quạ.

Trang sức của phụ nữ gồm: khuyên tai, nhẫn, vòng cổ, vòng tay, đặc biệt là túi đựng trầu. Túi đựng trầu giống như một múi bưởi được may và thêu rất công phu. Túi được thêu bằng chỉ nhiều màu với nhiều họa tiết trang trí đẹp. Miệng túi được luồn từ 4-8 sợi dây tết bằng chỉ nhiều màu. Đầu dây tết nút và tua dài đeo một chuỗi xu đồng để vắt qua vai ra sau lưng giữ túi trước ngực không bị tuột xuống khi người ta lấy trầu. Bên cạnh túi trầu còn phải kể đến con dao Cau với cái vỏ được chạm khắc rất công phu, thường được chị em Sán Dìu luôn đeo bên thắt lưng vào những dịp hội hè, lễ tết.

Nhập vai dâu rể đăng lễ vu quy.

Gian trưng bày văn hóa phi vật thể tại Nhà truyền thống dân tộc Sán Dìu gồm: phong tục nghi Lễ cưới hỏi dựng vợ gả chồng của người Sán Dìu, đám cưới thường được tiến hành theo các bước: Lễ dạm hỏi, Lễ so tuổi, Lễ báo ngày cưới, Lễ ăn hỏi; Lễ cưới chính thức và Lễ lại mặt hai bên. Trong lễ dạm hỏi (người kinh gọi là lễ dạm ngõ), chọn được dâu tương lai ưng ý, nhà trai sẽ nhờ người thân làm mối mang lễ vật sang nhà gái để ngỏ lời. Lễ vật gồm chục quả cau, vài lá trầu, một chai rượu và ít bánh kẹo. Sau lời ngỏ của ông mai bà mối, nhà gái sẽ trao lá số của con gái mình gồm ngày sinh, tháng đẻ, tên cho người mai mối mang về.

Lựa ngày tốt, ông mối mang lá số của cô gái nhờ thầy cúng xem đối với tuổi chàng trai có hợp nhau không. Thông thường, hai gia đình tôn trọng ý kiến của thầy cúng. Nếu hợp, ông mối sẽ báo lại cho nhà gái việc xem lá số đã thành công. Ông mối cũng thông báo cho nhà trai biết để chuẩn bị lễ ăn hỏi. Lễ ăn hỏi được tiến hành sau lễ so tuổi khoảng 1-3 tháng. Lễ vật thách cưới gồm: Tiền mặt, thịt lợn, rượu, quần áo cô dâu, chăn, màn… Sau lễ ăn hỏi là đám cưới của đôi trai gái, khi đám cưới diễn ra nhà trai đến đón dâu mang theo lễ vật.

Trong đám cưới của người Sán Dìu, câu hát đầu tiên được cất lên là lúc đoàn đón dâu của nhà trai do ông quan lang trưởng dẫn đầu vừa tới cổng bị ngay những vật cản đường chặn lối, nhà gái hát ngăn lối chắn đường. Lời bài hát một Di sản quý còn lưu giữ bằng ngôn ngữ riêng của người Sán Dìu:

Luôi tậu nhoong muôn nhoong choong khống/Nhoong muôn khống sọong ít lôâng hông.Têếnh cạ dịu xiên phiền tếch cộ/Mậu xiên têếnh tậu nhiêt thuôi hông. Luôi tậu nhoong muôn nhoong choong khống/Nhoong muôn khống sọong ít long sa.Tếnh cạ dịu xiên phiên tếnh cộ/Mậu xiên têếnh tậu nhiêt thuôi sia.

Tạm dịch: Đến cổng nhà em, em chắn cửa/Cửa nhà em có dán giấy đỏ. Đón dâu có tiền sắn được qua/Không tiền đón đến mặt trời mọc.

Khi nhà trai đến đón dâu, đến trước cổng nhà gái có 2 ghế chặn trước cổng, cổng vào có dán giấy đỏ. Nhà gái hát, nhà trai đáp lại có đủ lễ vật mới được vào đón dâu… nếu không đủ thì đợi khi nào có đủ mới đón dâu về. Nhà trai hát đáp lại như sau: Long ổng miên xiên lại diêp dông/Ma yển  phi luôi phổc liếng long. Long kim uội sủ hôông voong ngỉ/Tai thuôi luôi pại hôông vông công. Lông ổc miên xiên lại diệp ma/ Ma yển phi luôi phốc liếng a. Long kim uội sủ hôông voong ngỉ/ Tai thuôi luôi pại hông voong gia.

Tạm dịch: Trước cửa nhà chàng có cây si/ Mã yến bay đến đậu lưỡng đôi/Chàng có tài nàng phải có sắc. Nghĩa là, trước cửa nhà Nàng có cây cối tượng trưng cho sự may mắn, con người hay bất cứ thứ gì cũng có đôi, như đôi chim không bao giờ lìa. Nói về một người con trai muốn lấy người con gái phải cúi đầu lạy cha mẹ được lấy cô gái ấy làm vợ.

Sau cuộc hát đối đáp gay cấn mà vui vẻ, nhà gái sẽ dọn bàn ghế để nhà trai vào nhà. Vào nhà, ông trưởng đoàn sẽ làm lễ trình báo với tổ tiên nhà gái và xin phép nhà gái cử người ra nhận lễ vật. Nhà gái nhận rồi mời mọi người dự cơm tối.

Sau bữa cơm tối là lễ Khai hoa tửu là một trong những lễ không thể thiếu trong đám cưới của người Sán Dìu. Lễ vật do nhà trai chuẩn bị trước, gồm 2 quả trứng luộc, hai sợi chỉ đỏ xuyên qua quả trứng và mỗi bên buộc 2 đồng xu. Trứng đặt vào đĩa, có lót giấy đỏ, bên cạnh hũ rượu mở sẵn. Sau khi cúng tổ tiên, đại diện nhà gái ra câu đối để đại diện nhà trai đối lại. Sau cùng, hai quả trứng được bóc vỏ, lấy lòng đỏ hoà vào rượu để mọi người cùng uống, người cao tuổi uống trước, người trẻ uống sau. Mọi người cùng hát soọng cô chúc mừng cô dâu chú rể hạnh phúc.

Hơi thở cuộc sống người xưa vọng lại.

Trưng bày tại không gian Nhà truyền thống dân tộc Sán Dìu có tổ hợp Marnocanh tái hiện trích đoạn hát Soọng Cô của người Sán Dìu. Những đôi trai gái hát đối đáp giao duyên kết bầu kết bạn…không gian văn hóa còn lưu giữ lời hát giao duyên tươi vui, gợi cảm nam nữ như chim rừng ngày xuân cất cao tiếng hót gọi bầy.

Nhà truyền thống dân tộc Sán Dìu xã Bình Dân phong phú, thể hiện phong tục, tập quán, lễ nghi trong năm, như: Lễ hội Đại phan, lễ cầu an, lễ cầu mùa, Tết Mười tư (14/7 âm lịch), lễ rửa cày bừa hoặc lễ lên đồng, v.v..Văn hóa ẩm thực phong phú và độc đáo. Hương vị ngày Tết cổ truyền đặc sắc là bánh chưng gù đỏ lòng, bánh bạc đầu, bánh tài nồng ệp, thịt lợn kho khâu nhục, canh gà bản địa nấu với rượu và lá ngải cứu, thịt muối, cháo khoai, cháo sắn.

Hiện vật trưng bày văn hóa phi vật thể dễ hiểu về lễ Đại phan, lễ Cấp sắc. Lễ hội Đại phan của người Sán Dìu là Lễ trọng, đó là lễ rửa tội cho cả vong hồn người chết và người sống. Lễ này, nhất thiết phải có lễ lội than (đi chân trần trên than hồng). Theo quan niệm của người Sán Dìu, lội than để tẩy trần, hướng con người tới cái thiện, tâm hồn sẽ thanh thản, linh hồn lội qua than hồng để thanh sạch tâm tư, trút bỏ phiền muộn như một cách rửa tội, siêu thoát trở về cõi tiên.

Múa “Hành quang” thể hiện không khí vui chơi, lao động sản xuất như: hoàng mẫu giã gạo, xay thóc, trồng cây, chải đầu và thuỷ ngư vọng nguyệt, hoàng mẫu khẩn khai điền trì, xây đập đào kênh thủy lợi... của người Sán Dìu. Động tác múa phối hợp với đạo cụ: tù và, tầm xích, hay vật tế; vừa múa, hát, tấu nhạc cụ thanh la, cồng, tù và rộn ràng như hơi thở cuộc sống hàng ngày.

Nhà cửa, làng xóm người Sán Dìu cổ xưa có nét kiến trúc khác biệt. Nhà ở thường trình tường không chỉ sử dụng chất liệu xây dựng tại chỗ, kiến trúc đơn giản mà còn là biểu tượng cho tập quán, lối sống của người Sán Dìu. Tùy vào điều kiện kinh tế và số người trong gia đình, người Sán Dìu làm nhà trình tường theo khuôn mẫu 3 gian hoặc 5 gian. Xây nhà trình tường, người Sán Dìu chuẩn bị kỹ lưỡng từ khâu chọn đất, vật liệu, nước sạch nhào đất đến chọn hướng nhà phong thủy...

Vật liệu chính là đất sét đỏ mịn kết hợp với sỏi. Hai loại vật liệu này được nhào kỹ với nước tạo nên một hỗn hợp có độ kết dính cao, sau đó đổ vào khuôn gỗ rồi dùng chày giã đến khi liền thành khối. Lớp này khô lại dỡ khuôn chồng lên lớp khác, cứ như vậy cho đến khi đạt được độ cao theo ý muốn. Để bảo đảm chất lượng nhà, đất phải đạt độ kết dính và trình phải đều, chắc tay. Dui mè làm bằng tre, mái lợp cỏ rừng, người địa phương gọi là cỏ tranh; ai khá giả thì lợp mái bằng ngói Tàu viên sấp viên ngửa, gọi là ngói âm dương.

Văn hóa du lịch động lực phát triển kinh tế xanh bền vững.

Đặc khu Vân Đồn bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống vì dân sinh là chủ động đưa Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị, về phát triển văn hóa Việt Nam vào cuộc sống. Trong diễn văn khai mạc Lễ hội Đại Phan năm 2026, Phó Chủ tịch UBND đặc khu Vân Đồn Đào Văn Vũ nêu: Trung tâm Văn hóa thể thao kết hợp Nhà truyền thống dân tộc Sán Dìu mới được chỉnh trang, bổ sung các hạng mục công trình với tổng mức đầu tư trên  26 tỷ đồng; tạo không gian sinh hoạt văn hóa cho đồng bào dân tộc Sán Dìu, đồng thời là sản phẩm du lịch đặc sắc sân sau du lịch biển đảo vịnh Bái Tử Long.

Năm 2025, Nhà truyền thống dân tộc Sán Dìu đã đón trên 12 ngàn lượt khách đến thăm quan trải nghiệm, cùng với hoạt động du lịch biển đảo Bái Tử Long phát triển đã tạo nguồn thu cho đặc khu Vân Đồn, đạt mức tăng trưởng 26,8%, tăng hơn năm trước 1,8%. Và lớn hơn, văn hóa Lễ hội là một trong những trụ cột du lịch lớn để Vân Đồn chuyển đổi cơ cấu thu nhập sang phát triển kinh tế xanh bền vững.

Phó Chủ tịch UBND đặc khu Vân Đồn Đào Văn Vũ cho biết, Lễ hội Đại Phan năm nay được tổ chức với quy mô do đặc khu tổ chức, nội dung phong phú, kết hợp hài hòa giữa phần lễ và phần hội. Các nghi lễ truyền thống tiêu biểu như Lập đàn, Thỉnh Thánh, dựng cây Thí Phan, leo gươm, Múa Hành quang; cùng các hoạt động văn hóa ẩm thực, quảng bá thương mại, giới thiệu sản phẩm Ocop, đặc sản của địa phương trong giao thương phát triển kinh tế hàng hóa.

Tâm điểm của Lễ hội là Lễ lội than được phục dựng, tái hiện một cách chọn lọc, trang nghiêm; cùng với đó là các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao, thì trò chơi dân gian, diễn xướng hát Soọng cô, thi đầu bếp chế biến các món ăn truyền thống của dân tộc Sán Dìu và không gian trải nghiệm văn hóa dân tộc, tạo nên không khí lễ hội đậm đà bản sắc, gần gũi và ấm áp nghĩa tình. Đồng thời là không gian văn hóa để Vân Đồn quảng bá sản phẩm du lịch cho du khách trong nước và Quốc tế.

Hình ảnh Lễ hội Đại Phan Vân Đồn:

Vũ Phong Cầm