Qua góc nhìn của các nhà nghiên cứu, chuyên gia và nghệ nhân, câu chuyện về trà không chỉ dừng lại ở lịch sử hình thành hay nghệ thuật thưởng thức, mà còn gợi mở cách nhận diện bản sắc Việt trong dòng chảy giao lưu, tiếp biến văn hóa. Từ đó, vấn đề đặt ra là làm thế nào để gìn giữ những giá trị truyền thống, đồng thời đưa văn hóa trà tiếp tục hiện diện tự nhiên trong đời sống đương đại.
Nhìn về lịch sử, văn hóa trà Việt gắn với nhiều không gian và hình thức thực hành khác nhau. Trà từng hiện diện trong sinh hoạt cung đình, các nghi lễ và hoạt động tiếp đãi trang trọng, đồng thời đi sâu vào đời sống dân gian qua những ấm chè xanh, chén trà mời khách hay những cuộc chuyện trò bên hiên nhà. Dù ở không gian nào, trà cũng mang theo những quy tắc ứng xử, tập quán sinh hoạt và quan niệm sống của cộng đồng.
Không chỉ dừng lại ở việc thưởng thức, văn hóa trà còn là một hệ thống tri thức gắn với tự nhiên và lao động của con người. Từ việc lựa chọn giống trà, nhận biết thổ nhưỡng, chăm sóc cây, thu hái, chế biến đến bảo quản và pha trà, mỗi công đoạn đều tích lũy kinh nghiệm được truyền lại qua nhiều thế hệ. Những dòng trà xanh, trà ướp sen, trà lài hay các sản phẩm từ vùng trà cổ thụ miền núi phía Bắc không chỉ mang đặc trưng về hương vị, mà còn phản ánh điều kiện tự nhiên và kinh nghiệm sản xuất của từng địa phương.
Theo Thạc sĩ Văn hóa, nhà nghiên cứu Phạm Thái Bình, thưởng trà không đơn thuần là hành động thưởng thức một thức uống, mà còn là quá trình tiếp nhận và kết nối các giá trị văn hóa. Trong đó, hương vị của trà gắn liền với cách con người thực hành, cảm nhận và truyền tải những câu chuyện văn hóa qua từng thế hệ. Chính sự kết hợp giữa thức uống, phương thức thưởng thức và chiều sâu văn hóa đã tạo nên giá trị riêng của trà trong đời sống người Việt.
Bản sắc trà Việt trong dòng chảy giao lưu và tiếp biến
Ở góc nhìn giao lưu văn hóa, Tiến sĩ Hàn Quốc học Phùng Thị Thanh Xuân gợi mở cách người Hàn Quốc kết nối văn hóa trà với lịch sử dân tộc. Theo bà, việc nghiên cứu và nhận diện văn hóa trà cần đặt trong bối cảnh lịch sử của từng thời kỳ, từ những tư liệu, sử sách để tìm hiểu quá trình hình thành, phát triển và tiếp nối các thực hành truyền thống.
Qua trải nghiệm nghiên cứu văn hóa trà Hàn Quốc, bà cho rằng việc dựa vào những ghi chép lịch sử để kết nối các thế hệ và tiếp tục viết câu chuyện trà của dân tộc là một cách tiếp cận đáng tham khảo. Đây cũng là gợi ý để Việt Nam nhìn lại lịch sử văn hóa trà của mình, nhận diện những giá trị đã được hình thành và tiếp tục kể câu chuyện ấy bằng góc nhìn của thời đại hôm nay.
Trong khi đó, nghệ nhân, trà chủ Đoàn Thị Hiếu Thảo nhấn mạnh bản sắc trà Việt không nên được nhận diện bằng cách đối chiếu hay sao chép nguyên mẫu từ các nền văn hóa khác. Văn hóa trà Việt vốn có sự giao thoa với nhiều quốc gia, đặc biệt trong không gian văn hóa khu vực. Quá trình thực hành trà vì thế luôn có sự tiếp nhận và tiếp biến. Điều quan trọng là biết chọn lọc những tinh hoa phù hợp để hòa quyện với phong tục, lối sống và tính cách của người Việt.
Theo bà, không thể áp đặt người Việt phải thưởng trà theo những nghi thức cầu kỳ của Nhật Bản hay Hàn Quốc, bởi mỗi quốc gia đều có phong cách sinh hoạt và nền tảng văn hóa riêng. Nếu áp dụng nguyên vẹn những quy chuẩn ấy vào đời sống Việt Nam, đôi khi sẽ tạo cảm giác gò bó, thiếu tự nhiên.
Nét đặc trưng của trà Việt có thể nằm ngay trong những hình ảnh thân thuộc: mọi người quây quần bên ấm trà, cùng trò chuyện, chia sẻ câu chuyện cuộc sống mà không nhất thiết phải tuân theo một khuôn mẫu nghi thức cố định. Chén trà không tạo ra khoảng cách giữa người thưởng thức và người thực hành, mà trở thành cầu nối để con người gặp gỡ, sẻ chia và duy trì những mối quan hệ trong đời sống thường nhật.
Sự gần gũi, cởi mở và tính cộng đồng ấy chính là một phần bản sắc văn hóa trà Việt. Đôi khi, bởi trà đã hiện diện quá quen thuộc trong gia đình, hàng quán và những cuộc gặp gỡ, người Việt chưa thực sự nhận ra những giá trị văn hóa ẩn chứa trong thói quen tưởng chừng bình dị ấy.
Giữ gìn tri thức bản địa, tiếp nối thực hành thưởng trà
Bên cạnh những giá trị lịch sử và tập quán, nghệ thuật pha trà cũng là một phần quan trọng trong hệ thống tri thức văn hóa trà. Bàn về thực hành thưởng trà, nghệ nhân, trà chủ Đoàn Thị Hiếu Thảo nhắc đến quan niệm “Nhất thủy, nhì trà, tam pha, tứ ấm” – bốn yếu tố quan trọng trong quá trình pha trà.
Trong đó, nguồn nước được đặt lên hàng đầu bởi có ảnh hưởng trực tiếp đến hương vị của nước trà. Chất lượng trà, kỹ thuật pha và dụng cụ thưởng trà tiếp tục góp phần tạo nên trải nghiệm riêng của mỗi chén trà. Những nguyên tắc này cho thấy thưởng trà không chỉ là thói quen mà còn đòi hỏi sự am hiểu, cảm nhận và kinh nghiệm thực hành.
Từ nguồn nước, nguyên liệu đến kỹ thuật chế biến và cách thưởng thức, mỗi yếu tố đều phản ánh sự tích lũy tri thức của người làm trà qua thời gian. Đặc biệt, những phương thức ướp hương bằng hoa sen, hoa lài hay các loài hoa bản địa cho thấy sự kết hợp giữa kinh nghiệm thủ công, cảm quan thẩm mỹ và khả năng khai thác nguyên liệu tự nhiên của người Việt.
Nhìn rộng hơn, bảo tồn văn hóa trà không thể chỉ dừng lại ở việc lưu giữ trà cụ, phục dựng nghi thức hay giới thiệu những dòng trà đặc sản. Điều quan trọng là duy trì được những cộng đồng thực hành, ghi nhận kinh nghiệm của nghệ nhân, người trồng và chế biến trà, đồng thời tạo điều kiện để tri thức ấy tiếp tục được trao truyền.
Qua các góc nhìn khác nhau, tọa đàm gợi mở một cách tiếp cận đáng chú ý: văn hóa trà Việt không nhất thiết phải được định danh bằng những nghi thức phức tạp hay hình thức thưởng thức mang tính trình diễn. Bản sắc ấy vốn hiện diện trong đời sống hằng ngày, từ cách người Việt mời trà, tiếp khách đến những cuộc chuyện trò bên ấm trà. Điều cần thiết là nhận diện những giá trị vốn có, nghiên cứu, lưu giữ và trao truyền chúng một cách có ý thức.
