Với tổng diện tích 3.182 ha (rừng tự nhiên trên núi đá vôi chiếm 3.016,81 ha, rừng trồng 64,25 ha, đất chưa có rừng 100,94 ha). Khu bảo tồn nằm trong không gian Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc, hiện là khu bảo tồn loài – sinh cảnh Voọc mông trắng quy mô lớn nhất thế giới.
Từ hành trình 10 năm đến dấu mốc bảo tồn quan trọng
Sáng 3/11, tại Khu du lịch Tam Chúc (phường Tam Chúc), Ủy Ban Nhân dân tỉnh Ninh Bình - Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Ninh Bình đã tổ chức Lễ công bố Quyết định số 3343/QĐ-UBND ngày 10/9/2026 về việc thành lập khu rừng đặc dụng “Khu bảo tồn loài - sinh cảnh Voọc mông trắng Kim Bảng”. Đồng chí Trần Huy Tuấn, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy tỉnh Ninh Bình đã tới dự buổi lễ.
Đây là dấu mốc quan trọng trong nỗ lực bảo vệ rừng, gìn giữ đa dạng sinh học và phát huy các giá trị tài nguyên thiên nhiên của địa phương. Sự kiện cũng đánh dấu chặng đường 10 năm kiên trì theo đuổi mục tiêu bảo tồn quần thể Voọc mông trắng tại Kim Bảng, với sự tham gia của chính quyền, các nhà khoa học, tổ chức bảo tồn và cộng đồng dân cư.
Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri), còn được gọi là Voọc quần đùi trắng, là loài linh trưởng đặc hữu chỉ có ở Việt Nam. Loài động vật này từng phân bố tại nhiều khu vực miền Bắc và Bắc Trung Bộ, nhưng số lượng suy giảm mạnh do nạn săn bắt và mất sinh cảnh.
Hiện Voọc mông trắng được xếp vào nhóm Cực kỳ nguy cấp (CR) trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN; đồng thời thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ theo Thông tư 27/2025/TT-BNNMT và Phụ lục I Công ước CITES.
Khu bảo tồn có tổng diện tích 3.182 ha, trong đó rừng tự nhiên trên núi đá vôi chiếm 3.016,81 ha, rừng trồng 64,25 ha và đất chưa có rừng 100,94 ha. Khu bảo tồn được tổ chức thành các phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, phục hồi sinh thái và dịch vụ - hành chính; Ban Quản lý rừng phòng hộ, đặc dụng Ninh Bình được giao trực tiếp quản lý.
Nằm trong không gian sinh thái Vân Long – Kim Bảng – Tam Chúc, đây hiện là khu bảo tồn loài - sinh cảnh Voọc mông trắng có quy mô lớn nhất thế giới. Việc xác lập khu rừng đặc dụng không chỉ tạo cơ sở pháp lý cho công tác quản lý, bảo vệ rừng mà còn góp phần bảo vệ sinh cảnh sống của loài linh trưởng quý hiếm, cùng nhiều giá trị đa dạng sinh học đặc trưng của hệ sinh thái núi đá vôi.
Ông Trần Anh Dũng, Phó chủ tịch UBND tỉnh Ninh Bình, cho biết, cả nước hiện chỉ còn khoảng 540 cá thể; riêng Ninh Bình đã có gần 470 cá thể, chiếm gần 90% quần thể của loài trên toàn thế giới. Khu bảo tồn đã được Thủ tướng Chính phủ đưa vào Quy hoạch lâm nghiệp quốc gia tại Quyết định số 895/QĐ-TTg năm 2024. Bảo vệ Voọc mông trắng là bảo vệ tài sản thiên nhiên quý giá của đất nước.
“Giữ được đàn Voọc Kim Bảng là giữ được một phần tương lai của loài linh trưởng này. Đó là giá trị đặc biệt của vùng đất này và cũng là trách nhiệm rất lớn của tỉnh Ninh Bình. Việc thành lập Khu bảo tồn tạo cơ sở pháp lý để quản lý, bảo vệ rừng và sinh cảnh một cách thống nhất, lâu dài; bảo vệ quần thể Voọc mông trắng cùng nhiều loài động, thực vật quý hiếm; mở ra điều kiện thuận lợi cho nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường, phục hồi hệ sinh thái và phát triển du lịch sinh thái bền vững”, ông Trần Anh Dũng nhấn mạnh.
Giữ rừng, bảo vệ sinh cảnh và phát huy vai trò cộng đồng
Nhìn lại chặng đường 2016–2026, hành trình hình thành khu bảo tồn là kết quả của nhiều năm nghiên cứu, khảo sát và hoàn thiện hồ sơ. Năm 2016, Tổ chức Bảo tồn động, thực vật hoang dã quốc tế (FFI) cùng các nhà khoa học Việt Nam ghi nhận tại Kim Bảng (Hà Nam cũ) quần thể Voọc mông trắng với hơn 105 cá thể. Sau đó, tỉnh Hà Nam từng bước xây dựng chủ trương và hồ sơ thành lập khu bảo tồn, song quá trình triển khai gặp những khó khăn liên quan đến tổ chức bộ máy quản lý.
Sau khi tỉnh Ninh Bình được thành lập trên cơ sở sáp nhập ba tỉnh Ninh Bình, Hà Nam và Nam Định từ ngày 1/7/2025, hồ sơ khu bảo tồn tiếp tục được rà soát, hoàn thiện. Ngày 10/9/2026, UBND tỉnh Ninh Bình chính thức ban hành Quyết định số 3343/QĐ-UBND thành lập Khu bảo tồn loài - sinh cảnh Voọc mông trắng Kim Bảng.
Phát biểu tại lễ công bố, lãnh đạo tỉnh Ninh Bình nhấn mạnh, việc thành lập Khu bảo tồn Kim Bảng là dấu mốc quan trọng nhưng mới chỉ là bước khởi đầu. Điều có ý nghĩa quyết định là tổ chức thực hiện các nhiệm vụ bảo tồn một cách hiệu quả, lâu dài và bền vững.
Theo định hướng của tỉnh, bảo tồn Voọc mông trắng không đơn thuần là bảo vệ từng cá thể mà phải gắn với việc duy trì, phục hồi toàn bộ sinh cảnh sống. Những cánh rừng núi đá vôi, nguồn thức ăn tự nhiên, môi trường sinh thái và sự kết nối giữa các vùng rừng đều có vai trò thiết yếu đối với sự tồn tại của loài.
Vì vậy, Ninh Bình xác định cần khẩn trương kiện toàn tổ chức quản lý, hoàn thiện hồ sơ ranh giới, cắm mốc, giao đất, giao rừng theo quy định; đồng thời tăng cường tuần tra, kiểm tra và ngăn chặn các hành vi xâm hại rừng, săn bắt, bẫy bắt động vật hoang dã.
Cùng với đó là đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ trong giám sát đa dạng sinh học, phối hợp với các viện nghiên cứu, trường đại học và tổ chức bảo tồn để đánh giá hiện trạng quần thể Voọc mông trắng, xác định các nguy cơ và đề xuất giải pháp bảo vệ phù hợp.
Đặc biệt, công tác bảo tồn phải gắn với đời sống của người dân địa phương. Người dân không chỉ là đối tượng được tuyên truyền, vận động mà cần trở thành lực lượng trực tiếp tham gia bảo vệ rừng, giám sát đa dạng sinh học và phát triển những mô hình sinh kế thân thiện với môi trường. Quan điểm này cũng phù hợp với định hướng phát triển của Ninh Bình: bảo vệ thiên nhiên không tách rời phát triển kinh tế - xã hội, nhưng không đánh đổi các giá trị tự nhiên lâu dài để lấy lợi ích kinh tế trước mắt.
Tràng An – Tam Chúc: Kết nối bảo tồn thiên nhiên với du lịch sinh thái
Không chỉ dừng lại ở việc thành lập khu bảo tồn, Ninh Bình đang từng bước mở rộng sự hợp tác giữa cơ quan quản lý nhà nước và doanh nghiệp nhằm gắn bảo vệ rừng, bảo tồn động vật hoang dã với phát triển du lịch sinh thái có trách nhiệm.
Cũng trong ngày 3/11, Ban quản lý rừng phòng hộ, đặc dụng Ninh Bình và Công ty TNHH Đầu tư thương mai dịch vụ Tràng An, đã ký thoả thuận hợp tác về việc tuần tra bảo vệ rừng và bảo tồn thiên nhiên giai đoạn 2026 – 2030. Hai đơn vị cùng thiết lập khuôn khổ hợp tác chuyên môn nhằm nâng cao năng lực quản lý, bảo vệ rừng, bảo tồn đa dạng sinh học, bảo vệ quần thể loài Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) và sinh cảnh sống của chúng tại các khu vực khu rừng đặc dụng “Khu bảo tồn loài Voọc mông trắng Kim Bảng” tỉnh Ninh Bình; Đồng thời giáo dục và nâng cao nhận thức của cộng đồng và hỗ trợ phát triển sinh kế bền vững cho các cộng đồng địa phương.
Theo ông Tô Văn Vượng, Chi cục trưởng Chi cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm tỉnh Ninh Bình, chương trình hợp tác hướng đến nâng cao năng lực quản lý, bảo vệ rừng, phòng cháy, chữa cháy rừng, nghiên cứu khoa học, bảo tồn đa dạng sinh học, cứu hộ và nuôi thả động vật hoang dã, đặc biệt là các loài bản địa quý hiếm.
Hai đơn vị sẽ phối hợp triển khai hoạt động điều tra, khảo sát, nghiên cứu và giám sát khoa học nhằm đánh giá hiện trạng quần thể, quy mô, phạm vi phân bố, xu hướng biến động và những áp lực sinh thái đối với các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm tại các điểm du lịch.
Đáng chú ý, các chương trình cứu hộ, nhân nuôi bảo tồn, nuôi bán hoang dã và tái thả động vật hoang dã đã được nghiên cứu thực hiện tại những khu vực rừng trên các đảo và thung lũng núi đá vôi đủ điều kiện thuộc khu du lịch Tràng An, Tam Chúc.
Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa đối với việc phát huy vai trò của các khu du lịch trong bảo tồn thiên nhiên. Thay vì chỉ khai thác cảnh quan phục vụ tham quan, những không gian rừng, núi đá vôi và thung lũng có thể được nghiên cứu để tham gia các chương trình bảo vệ, phục hồi sinh cảnh và hỗ trợ bảo tồn động vật hoang dã, trên cơ sở đáp ứng các điều kiện chuyên môn và quy định pháp luật.
Theo định hướng hợp tác, Khu Di sản Tràng An sẽ phát triển các tuyến, sản phẩm du lịch gắn với bảo tồn, đồng thời đẩy mạnh truyền thông, quảng bá hình ảnh các loài động vật hoang dã và hệ sinh thái rừng đặc dụng, rừng phòng hộ như những giá trị thiên nhiên đặc sắc của điểm đến.
Các hoạt động này hướng đến thu hút sự quan tâm của du khách trong nước và quốc tế, đồng thời góp phần tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.
Đối với ngành du lịch, đây là một hướng phát triển đáng chú ý khi giá trị của điểm đến không chỉ được đo bằng lượng khách hay doanh thu, mà còn bằng khả năng gìn giữ tài nguyên, bảo vệ môi trường và đóng góp cho cộng đồng.
Tuy nhiên, phát triển các sản phẩm du lịch gắn với động vật hoang dã cũng đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về bảo tồn. Hoạt động tham quan, quan sát thiên nhiên cần được tổ chức khoa học, không làm xáo trộn sinh cảnh, ảnh hưởng đến tập tính tự nhiên của động vật hoặc gia tăng áp lực lên các hệ sinh thái nhạy cảm.
Từ dấu mốc thành lập Khu bảo tồn Kim Bảng, Ninh Bình đang có thêm cơ sở để khẳng định định hướng phát triển hài hòa giữa kinh tế, du lịch và bảo tồn thiên nhiên. Mỗi cánh rừng được giữ gìn, mỗi sinh cảnh được phục hồi và mỗi cá thể động vật hoang dã được bảo vệ đều là những đóng góp thiết thực cho tương lai xanh của địa phương.
Hành trình 10 năm để có quyết định thành lập khu bảo tồn đã khép lại một chặng đường chuẩn bị, nhưng cũng mở ra một nhiệm vụ dài lâu hơn: biến những cam kết bảo tồn thành kết quả cụ thể, để các giá trị thiên nhiên quý báu của Ninh Bình tiếp tục được gìn giữ và trao truyền cho các thế hệ mai sau.
