Từ dấu mốc lịch sử 950 năm đến sức sống của nền Quốc học Việt Nam
Ngày 2/11, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội tổ chức thông tin về chuỗi hoạt động kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám (1076–2026). Đây là dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt đối với lịch sử giáo dục Việt Nam, đồng thời là dịp tôn vinh truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và tư tưởng trọng dụng hiền tài đã được các thế hệ người Việt gìn giữ, trao truyền.
Được thành lập năm 1076 dưới triều vua Lý Nhân Tông, Quốc Tử Giám là trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam, từng giữ vai trò quan trọng trong đào tạo, bồi dưỡng nhân tài cho đất nước. Trải qua gần một thiên niên kỷ, những giá trị của nền đạo học không chỉ được lưu giữ trong lịch sử giáo dục, khoa cử mà còn trở thành nền tảng tinh thần, góp phần hình thành bản sắc văn hóa và trí tuệ Việt Nam.
Phát biểu tại sự kiện, ông Phạm Xuân Tài, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội nhấn mạnh, trải qua 950 năm, Quốc Tử Giám không chỉ gắn với truyền thống giáo dục, khoa cử và đào tạo nhân tài mà còn trở thành biểu tượng tiêu biểu của đạo học Việt Nam, nơi hội tụ những giá trị bền vững về hiếu học, tôn sư trọng đạo, đề cao tri thức, đạo đức và trọng dụng hiền tài.
Theo ông Phạm Xuân Tài, kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám không đơn thuần là dịp nhìn lại lịch sử, tri ân tiền nhân mà quan trọng hơn là khẳng định sức sống của những giá trị đã làm nên chiều sâu văn hiến Việt Nam. Trong bối cảnh hiện nay, truyền thống đạo học cần được tiếp nối bằng khát vọng học tập, tinh thần sáng tạo, trách nhiệm cống hiến và những chính sách phát hiện, đào tạo, trọng dụng nhân tài. Đó cũng là tinh thần xuyên suốt của chuỗi hoạt động: trân trọng di sản quá khứ, phát huy giá trị trong hiện tại và khơi dậy khát vọng phát triển trong tương lai.
Thông tin về các hoạt động trong khuôn khổ kỷ niệm, ông Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, cho biết chuỗi chương trình được thiết kế với nhiều hình thức tiếp cận đa dạng, kết hợp giữa nghiên cứu, trưng bày, nghệ thuật và trải nghiệm trực tiếp tại di tích. Qua đó, câu chuyện về Quốc Tử Giám không chỉ được giới thiệu qua tư liệu lịch sử mà còn được chuyển tải bằng những hoạt động tương tác, tạo cơ hội để công chúng, nhất là người trẻ, chủ động khám phá và cảm nhận giá trị di sản.
"Đạo học là cội rễ của nhân cách, tri thức là đôi cánh đưa đất nước vươn mình"
Điểm nhấn quan trọng nhất của chuỗi sự kiện là Lễ kỷ niệm cấp quốc gia “950 năm Quốc Tử Giám – Quốc học Việt Nam”, dự kiến diễn ra lúc 19h30 ngày 14/11/2026 tại Sân Thái Học, Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám.
Với chủ đề “Tinh hoa đạo học”, chương trình được Tổng đạo diễn Phạm Hoàng Giang cùng ê-kíp sáng tạo xây dựng như một hành trình trở về cội nguồn Quốc học, đồng thời mở ra những suy ngẫm về vai trò của tri thức, nhân tài và trách nhiệm phụng sự đất nước trong thời đại mới.
Chia sẻ về ý tưởng chủ đạo, Tổng đạo diễn Phạm Hoàng Giang cho rằng, đạo học không phải là những trang sử rêu phong nằm lại trong quá khứ, mà là dòng chảy tri thức liên tục được bồi đắp suốt 950 năm, kết nối cội nguồn văn hiến với vận hội phát triển của dân tộc.
Tổng đạo diễn khái quát thông điệp xuyên suốt của chương trình: “Đạo học là cội rễ của nhân cách; Tri thức là đôi cánh đưa đất nước vươn mình”. Theo ông Phạm Hoàng Giang, nếu gươm giáo giữ yên bờ cõi trong thời loạn thì chính văn hiến và đạo học là nền tảng giữ vững vận nước trong buổi thái bình.
Từ tư tưởng đó, kịch bản nghệ thuật được triển khai qua hai chương: “Mạch nguồn đạo học” và “Hiền tài là nguyên khí quốc gia”. Hai chương không chỉ tái hiện những dấu mốc lịch sử mà còn tạo sự kết nối giữa truyền thống giáo dục, tinh thần trọng dụng nhân tài với khát vọng phát triển đất nước hôm nay.
Ở chương thứ nhất, “Mạch nguồn đạo học”, khán giả được trở về với quyết sách dựng lập Quốc Tử Giám dưới triều vua Lý Nhân Tông, cùng những giá trị nền tảng của nền giáo dục dân tộc như tôn sư trọng đạo, đề cao khí tiết kẻ sĩ, lấy đạo đức làm gốc và tri thức làm nền tảng.
Đáng chú ý, Tổng đạo diễn Phạm Hoàng Giang lựa chọn ba tác phẩm mang ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử tư tưởng và tinh thần dân tộc để thể hiện sự chuyển hóa từ tri thức thành sức mạnh quốc gia: “Nam Quốc Sơn Hà”, “Bình Ngô đại cáo” và “Tuyên ngôn Độc lập” của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đây không chỉ là những áng văn chính luận tiêu biểu mà còn là những dấu mốc thể hiện ý chí độc lập, tự cường và bản lĩnh Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử.
Nếu chương đầu tiên đặt nền móng từ lịch sử, chương thứ hai “Hiền tài là nguyên khí quốc gia” mở ra không gian nghệ thuật hướng tới tương lai. Câu chuyện được tiếp nối từ sự tận tụy của người thầy, dòng chảy trao truyền tri thức giữa các thế hệ đến khát vọng học tập, sáng tạo và cống hiến của thế hệ trẻ.
Chương trình có sự tham gia của các nghệ sĩ Trọng Tấn, Phạm Thu Hà, Võ Hạ Trâm, Đông Hùng, Ngô Lan Hương, nhóm OPlus, Hoàng Hồng Ngọc, Quách Mai Thy, cùng các tốp ca nam nữ; các đơn vị biểu diễn gồm Nhà hát Chèo Hà Nội, Đoàn Múa HT, Câu lạc bộ Sao Tuổi Thơ, Câu lạc bộ StarLab và học sinh, sinh viên thành phố Hà Nội.
Theo Tổng đạo diễn Phạm Hoàng Giang, để lịch sử không trở thành câu chuyện xa cách với công chúng hôm nay, đặc biệt là giới trẻ, những thông điệp nghệ thuật cần bắt đầu từ các giá trị gần gũi trong đời sống: lòng biết ơn cha mẹ, sự kính trọng người thầy, đạo lý uống nước nhớ nguồn và trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với đất nước.
Đó cũng là cách chương trình chuyển tải tinh thần kế thừa truyền thống: không chỉ dừng lại ở việc ghi nhớ những trang sử hay tái hiện hình ảnh tiền nhân, mà phải tiếp nối những giá trị ấy bằng tư duy và hành động của thời đại mới. Ông mong muốn mỗi người trẻ có thể hoàn thiện bản thân qua bốn phẩm chất Tâm – Tài – Trí – Đức, biết trân trọng cội nguồn, làm chủ tri thức và sử dụng công nghệ hiện đại để giải quyết những bài toán lớn của đất nước.
Công nghệ là phương tiện, bản sắc văn hóa mới là điểm tựa
Một trong những điểm đáng chú ý của Lễ kỷ niệm là cách kết hợp giữa nghệ thuật truyền thống với công nghệ trình diễn hiện đại. Chương trình dự kiến ứng dụng 3D Mapping, ánh sáng laser, thực tế tăng cường (AR), hệ thống LED lưới và pháo hoa nghệ thuật, cùng các loại hình ca, múa, nhạc, sáng tác mới, mashup và hình ảnh tư liệu.
Tuy nhiên, theo Tổng đạo diễn Phạm Hoàng Giang, công nghệ không được sử dụng đơn thuần để tạo hiệu ứng thị giác hay trở thành yếu tố phô diễn kỹ thuật. Điều quan trọng là công nghệ phải phục vụ nội dung, góp phần tôn vinh giá trị lịch sử và thông điệp văn hóa của chương trình.
Tổng đạo diễn chia sẻ: “Tôi không coi công nghệ là một điểm nhấn, với tôi công nghệ được sử dụng để làm sao tôn vinh được giá trị cốt lõi và thông điệp của chương trình”.
Với quan điểm đó, ê-kíp lựa chọn cách khai thác tối đa kiến trúc và không gian sẵn có của Văn Miếu – Quốc Tử Giám, thay vì phá vỡ vẻ trầm mặc, cổ kính của di tích để phục vụ sân khấu. Toàn bộ không gian được nhìn nhận như một đại cảnh trình diễn, nơi các yếu tố sân khấu, ánh sáng, hình ảnh và công nghệ có thể kết nối, chuyển tiếp tự nhiên giữa các lớp nội dung.
Đây cũng là bài toán sáng tạo không đơn giản khi chương trình được tổ chức trong một không gian di sản có những giới hạn nhất định về diện tích, kiến trúc và yêu cầu bảo tồn. Thay vì đưa vào những cấu trúc sân khấu đồ sộ, ê-kíp tập trung vào khả năng kể chuyện, khai thác không gian và tạo ra sự cộng hưởng giữa cảnh quan di tích với ngôn ngữ nghệ thuật.
Theo chia sẻ của Tổng đạo diễn, chương trình kéo dài 80 phút, gồm 40 phút phần lễ và 40 phút nghệ thuật xuyên suốt chiều dài lịch sử. Trọng tâm là hành trình chuyển hóa tri thức thành sức mạnh văn hóa dân tộc, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm của các thế hệ trong việc tiếp nhận, trao truyền và phát huy nguồn lực trí tuệ Việt Nam.
Việt Nam hiện đã có năng lực công nghệ sân khấu tiệm cận trình độ thế giới. Vấn đề không chỉ là sở hữu công nghệ hiện đại mà quan trọng hơn là khả năng kết nối, ứng dụng và quản lý công nghệ trong tổ chức sự kiện, đời sống, giáo dục và phát triển công nghiệp văn hóa. Đặc biệt, công nghệ cần được đặt trong mối quan hệ với bản sắc, bởi yếu tố làm nên sức sống của một chương trình văn hóa vẫn phải là những giá trị riêng có của dân tộc.
Một điểm nhấn khác trong kịch bản là việc tái hiện buổi bình văn – sinh hoạt văn hóa, học thuật từng gắn với Quốc Tử Giám. Đây là hình thức sinh hoạt có ý nghĩa đặc biệt, khi các quan lại và sĩ tử xưa thường tham gia vào ngày mùng Một hoặc ngày Rằm hằng tháng. Việc đưa hình ảnh này vào chương trình giúp tái hiện không gian học thuật, đồng thời làm rõ mối quan hệ giữa đạo học với đời sống xã hội qua các thời kỳ.
Tổng đạo diễn Phạm Hoàng Giang cho biết việc lựa chọn nghệ sĩ cũng được ê-kíp tính toán kỹ lưỡng, dựa trên sự phù hợp giữa từng cá nhân với tác phẩm âm nhạc và nội dung biểu đạt. Có những nghệ sĩ chỉ xuất hiện trong một lát cắt ngắn từ 30 giây đến một phút nhưng vẫn được kỳ vọng tạo nên những giá trị cảm xúc đặc biệt cho tổng thể chương trình.
Lan tỏa di sản, khơi dậy khát vọng tiếp nối ở thế hệ trẻ
Bên cạnh Lễ kỷ niệm cấp quốc gia, chuỗi hoạt động diễn ra từ ngày 5–15/11/2026 tại Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám và một số không gian văn hóa tiêu biểu của Hà Nội.
Các hoạt động trải nghiệm Passport “Hành trình Quốc học – Dấu ấn tri thức” và check-in “Gặp gỡ hiền tài” diễn ra từ ngày 5–12/11, tạo cơ hội để khách tham quan khám phá lịch sử giáo dục, khoa cử thông qua các nhiệm vụ tương tác và không gian tái hiện đời sống sĩ tử xưa.
Chương trình nghệ thuật “950 năm Quốc Tử Giám – Minh triết khai văn, mở trí, hội tụ hiền tài” diễn ra ngày 8/11 tại Hồ Văn. Tiếp đó là triển lãm “Tổ nghề và nhà nho nước Việt” ngày 9/11, triển lãm “Quốc Tử Giám Thăng Long” ngày 10/11 và triển lãm ảnh “Từ di sản đến ngoại giao văn hóa” ngày 11/11.
Ngày 12/11, hội thảo khoa học cấp quốc gia với chủ đề “950 năm Quốc Tử Giám: Di sản đạo học, hiền tài và khát vọng phát triển đất nước” sẽ tập trung làm rõ những giá trị lịch sử, giáo dục, khoa cử và văn hóa của Quốc Tử Giám, đồng thời đề xuất định hướng bảo tồn, phát huy di sản trong bối cảnh mới.
Ngày 13/11, chương trình “Ánh sao Khuê Minh Triết” sẽ tổ chức nghi lễ thắp sáng 950 ngọn đèn Minh Triết tại Hồ Văn và khu Nội tự, biểu trưng cho hành trình hình thành, phát triển và trao truyền những giá trị đạo học Việt Nam.
Khép lại chuỗi hoạt động vào ngày 15/11 là chương trình nghệ thuật “Thanh xuân viết tiếp mạch nguồn” tại Vườn Giám, hướng tới học sinh, sinh viên và công chúng trẻ, kết hợp văn hóa truyền thống với nghệ thuật đương đại và công nghệ trình diễn.
Chuỗi hoạt động do UBND thành phố Hà Nội chỉ đạo; Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chủ trì, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, VietNamshow và các đơn vị phối hợp thực hiện.
Kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám không chỉ là dịp tôn vinh một thiết chế giáo dục có lịch sử gần nghìn năm mà còn đặt ra yêu cầu tiếp nối những giá trị đạo học trong đời sống hiện đại. Từ tư tưởng đề cao tri thức, đạo đức và trọng dụng hiền tài đến khát vọng sáng tạo, hội nhập của thế hệ trẻ, di sản chỉ thực sự sống khi được chuyển hóa thành động lực phát triển.
Như kỳ vọng của Tổng đạo diễn Phạm Hoàng Giang, chương trình nghệ thuật lần này không chỉ kể lại câu chuyện của tiền nhân mà còn là lời hiệu triệu để thế hệ trẻ tự tin đảm nhận vai trò tiên phong, biến tri thức thành sức mạnh, góp phần đưa Việt Nam vững vàng bước vào kỷ nguyên phát triển mới.
