Với đồng bào Mông ở Lao Chải, tiếng khèn không đơn thuần là âm thanh của một nhạc cụ truyền thống. Đó còn là sợi dây kết nối các thế hệ, hiện diện trong những dấu mốc quan trọng của đời người và những sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Từ đám cưới, đám tang đến các ngày lễ, hội truyền thống, tiếng khèn mang theo những ý nghĩa riêng, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của người dân bản địa.
Đến với cây khèn từ sự tò mò và niềm yêu thích những giá trị được các thế hệ đi trước gìn giữ, nghệ nhân Lý A Tính đã dành nhiều năm để học hỏi, rèn luyện và thành thạo loại nhạc cụ này. Theo ông, hành trình làm chủ tiếng khèn không hề dễ dàng. Bản thân ông phải mất gần hai năm mới có thể chơi thành thạo, bởi người học không chỉ cần nắm được các nốt nhạc mà còn phải hiểu cách kết hợp âm thanh, điệu nhảy và nhịp trống sao cho hài hòa.
Cây khèn Mông cũng đòi hỏi sự am hiểu về cấu tạo và cách tạo âm. Qua lời giới thiệu của nghệ nhân Lý A Tính, các ống khèn có độ dài khác nhau, mỗi bộ phận mang tên gọi riêng trong tiếng địa phương. Để tạo nên âm thanh hoàn chỉnh, người thổi phải phối hợp các nốt nhạc, kiểm soát hơi và thực hiện những kỹ thuật phù hợp. Vì thế, phía sau mỗi giai điệu ngân lên là quá trình học tập, thực hành bền bỉ cùng vốn hiểu biết được tích lũy qua thời gian.
Hiện xã Lao Chải có 7 nhóm truyền dạy khèn cho học sinh, với 11 thầy tham gia hướng dẫn. Mỗi nhóm có từ 14 đến 34 học sinh. Hoạt động truyền dạy được tổ chức trong kỳ nghỉ hè, kéo dài từ những ngày đầu nghỉ hè đến khoảng ngày 15/8, trước khi các em trở lại trường học. Đây là nỗ lực đáng chú ý nhằm tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp xúc thường xuyên với tiếng khèn, đưa việc gìn giữ văn hóa truyền thống trở thành một phần trong quá trình trưởng thành của các em.
Theo nghệ nhân Lý A Tính, mỗi em có khả năng tiếp thu khác nhau. Có em học nhanh, nhưng cũng có em cần nhiều thời gian để ghi nhớ và thực hành. Bởi vậy, người dạy phải linh hoạt trong cách hướng dẫn, kiên nhẫn rèn luyện từ những bước đầu tiên. Chính sự bền bỉ ấy giúp các em từng bước làm quen với nhạc cụ truyền thống, đồng thời hiểu hơn về giá trị văn hóa của dân tộc mình.
Với những nghệ nhân như Lý A Tính, truyền dạy khèn không chỉ là hướng dẫn kỹ thuật thổi, mà còn là trao lại cho lớp trẻ một phần bản sắc của cộng đồng. Ông mong muốn các em tiếp tục học hỏi từ những người đi trước, để tiếng khèn không bị mai một theo thời gian và có thể vang xa hơn, đến với công chúng trong nước cũng như bạn bè quốc tế.
Bên cạnh việc truyền dạy, các hoạt động biểu diễn cũng tạo cơ hội để tiếng khèn tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng. Tại những chương trình văn hóa ở Lao Chải, các nghệ nhân cùng học sinh tham gia trình diễn, giới thiệu những giai điệu và điệu múa truyền thống đến người dân, du khách.
Tối 17/10, tại sân Trường PTDTBT THCS Lao Chải, chương trình đồng diễn Khèn Mông “Âm vang sắc chàm” được tổ chức, quy tụ 500 người, gồm học sinh Trường PTDTBT TH Lao Chải, Trường PTDTBT THCS Lao Chải cùng các nghệ nhân đến từ sáu thôn Hú Trù Lình, Dào Cu Nha, Xéo Dì Hồ, Cồ Dề Sang, Đề Sủa và Hồng Nhì Pá.
Đằng sau màn đồng diễn là quá trình tập luyện đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều người. Theo nghệ nhân Lý A Tính, trong chương trình biểu diễn, đoàn nghệ nhân khèn chuẩn bị 7 tiết mục khác nhau, có sự tham gia của các em học sinh. Do mỗi người sinh sống ở những bản khác nhau, việc tập hợp và thống nhất cách trình diễn đôi khi gặp khó khăn. Các thành viên phải dành thời gian tập luyện, hướng dẫn và hỗ trợ lẫn nhau để hoàn thiện chương trình.
Những buổi biểu diễn vì thế không chỉ là dịp giới thiệu nghệ thuật truyền thống, mà còn góp phần gắn kết cộng đồng và khơi dậy niềm tự hào văn hóa trong thế hệ trẻ. Khi những nghệ nhân đứng cạnh các em học sinh, tiếng khèn trở thành nhịp cầu nối giữa kinh nghiệm của người đi trước với sự tiếp nhận của lớp người kế cận.
Trong bối cảnh đời sống ngày càng đổi thay, việc gìn giữ một loại nhạc cụ truyền thống không thể chỉ dựa vào tình yêu của những nghệ nhân. Điều đó cần sự tham gia của cộng đồng, sự quan tâm đến hoạt động truyền dạy và những không gian để di sản được thực hành, biểu diễn thường xuyên. Tại Lao Chải, những lớp học khèn và các chương trình văn hóa đang góp phần tạo nên sự tiếp nối ấy.
Với nghệ nhân Lý A Tính, mong muốn lớn nhất là các thế hệ sau vẫn biết thổi khèn, hiểu giá trị của tiếng khèn và tiếp tục đưa âm thanh ấy đến với nhiều người hơn. Từ những bản làng vùng cao, tiếng khèn Mông vẫn ngân lên như lời nhắn gửi về cội nguồn, về bản sắc và trách nhiệm gìn giữ di sản. Chừng nào tiếng khèn còn được trao truyền, chừng đó những giá trị văn hóa của người Mông ở Lao Chải vẫn còn cơ hội được gìn giữ và lan tỏa trong dòng chảy của cuộc sống hôm nay.
