Dền Sáng - Thử thách đầy áp lực đối với chính sách du lịch vùng cao
Trong nhiều năm, chính sách phát triển du lịch vùng cao ở Việt Nam thường được thiết kế theo công thức chung cho hai nhóm không gian: các đô thị du lịch đã bão hòa (như Sa Pa, Mộc Châu) và các điểm đến đang mở cửa ồ ạt theo hướng đại chúng. Cách tiếp cận này tỏ ra hiệu quả trong giai đoạn mở rộng thị trường, nhưng bộc lộ hạn chế nghiêm trọng khi áp dụng cho những không gian sinh thái còn nguyên bản.
Dền Sáng, với địa bàn rộng hơn 148 km² sau sáp nhập, đứng ở một vị thế hoàn toàn khác. Đây là vùng sinh thái có độ nhạy cảm cao, hạ tầng du lịch gần như bằng không, nhưng lại sở hữu những tài nguyên “cao cấp” như đỉnh Nhìu Cồ San, đường đá cổ Pavie và hệ sinh thái rừng - suối còn tương đối nguyên vẹn.
Chính sự khác biệt này khiến Dền Sáng trở thành một thử thách đầy áp lực cho hệ thống chính sách hiện hành. Nếu áp dụng các công cụ quản trị quen thuộc của du lịch đại chúng (vốn ưu tiên số lượng khách và tốc độ xây dựng) hệ quả không phải là tăng trưởng chậm, mà là sự đổ vỡ của cấu trúc sinh thái và xã hội ngay từ giai đoạn khởi đầu. Dền Sáng không đặt ra yêu cầu về những bản quy hoạch quy mô lớn, mà đòi hỏi một khung pháp lý đủ mạnh để kiểm soát tốc độ, mật độ và hình thức can thiệp của thị trường.
Vấn đề cốt lõi đặt ra là: chính sách sẽ đóng vai trò người dẫn đường, hay chỉ chạy theo để xử lý những hậu quả đã rồi?
Những khoảng trống chính sách khi triển khai du lịch chậm tại Dền Sáng
Qua thực tiễn làm việc tại địa phương và quá trình tổng hợp, phản biện từ góc nhìn báo chí chuyên ngành, chúng tôi nhận thấy du lịch chậm tại Dền Sáng không vướng ở ý chí phát triển, mà vướng ở những khoảng trống thể chế rất cụ thể.
Thứ nhất, khoảng trống về năng lực chịu tải.
Khái niệm năng lực chịu tải trong du lịch hiện mới dừng ở mức định hướng, chưa được luật hóa thành công cụ quản lý trực tiếp ở cấp xã. Điều này khiến chính quyền Dền Sáng thiếu cơ sở pháp lý để ban hành những quy định hạn chế du khách cho các tuyến trekking, hay kiểm soát mật độ homestay trong các bản làng, ngay cả khi nguy cơ quá tải sinh thái đã được nhận diện.
Thứ hai, khoảng trống trong kiểm soát du lịch tự phát và “du lịch chui”.
Các hoạt động trekking mạo hiểm, dẫn tour không phép, lưu trú cộng đồng tự phát có xu hướng phát triển ngoài luồng. Với địa bàn rộng và địa hình hiểm trở, sự thiếu hụt cơ chế cấp phép gắn với tiêu chuẩn an toàn không chỉ đe dọa sự an toàn của du khách, mà còn làm suy yếu nỗ lực bảo vệ rừng vùng lõi.
Thứ ba, khoảng trống trong cơ chế chia sẻ lợi ích với cộng đồng.
Chính sách hiện hành vẫn có xu hướng coi cộng đồng là “đối tượng được hỗ trợ”, thay vì một chủ thể kinh tế - xã hội có quyền lợi và trách nhiệm rõ ràng. Khi nguồn thu từ du lịch không được tái phân bổ minh bạch (ví dụ: phí tham quan không quay trở lại đầu tư trực tiếp cho thôn bản), động lực bảo tồn của người dân sẽ khó bền vững.
Thứ tư, khoảng trống trong bảo hộ thương hiệu điểm đến.
Hình ảnh Dền Sáng đang bị khai thác tùy tiện trên không gian số, thiếu một hàng rào pháp lý để bảo vệ tính nguyên bản. Điều này tiềm ẩn nguy cơ điểm đến bị “định danh sai” trước khi kịp hình thành phân khúc khách hàng phù hợp với du lịch chậm.
Khuyến nghị chính sách từ thực địa Dền Sáng
Để tránh lối mòn của phát triển nóng, Dền Sáng cần một cơ chế chính sách trao quyền thực chất và đặc thù cho cấp cơ sở:
Thứ nhất, luật hóa năng lực chịu tải ở cấp xã.
Cần thí điểm cho phép UBND xã xác lập hạn mức tiếp nhận du khách theo mùa và theo tuyến, dựa trên các chỉ số sinh thái cụ thể (độ che phủ rừng tại Nhìu Cồ San, Ky Quan San, sức tải của đường đá cổ Pavie). Đây phải là công cụ pháp lý có giá trị điều tiết thị trường, không chỉ là khuyến nghị mềm.
Thứ hai, chuẩn hóa dịch vụ bằng cơ chế cấp phép có điều kiện.
Các hoạt động du lịch mạo hiểm và lưu trú cộng đồng cần được đặt trong khung tiêu chuẩn bắt buộc: có phương án an toàn, có cam kết bảo tồn và có chứng chỉ đào tạo nhân lực tại chỗ. Cơ chế này nhằm loại bỏ sớm các mô hình tận thu ngắn hạn, giữ lại những doanh nghiệp đồng hành dài hạn.
Thứ ba, thể chế hóa vai trò cộng đồng như một chủ thể đồng quản trị.
Người dân cần được tham gia trực tiếp vào quá trình ra quyết định liên quan đến tài nguyên địa phương. Việc hình thành Quỹ phát triển du lịch cộng đồng để một phần lợi nhuận và phí dịch vụ được công khai tái đầu tư cho giáo dục, y tế, sinh kế của người dân. Đây là điều kiện then chốt để du lịch gắn chặt với bảo tồn.
Thứ tư, bảo vệ thương hiệu điểm đến như một tài sản công.
Dền Sáng cần bộ quy chuẩn hình ảnh và chỉ dẫn địa lý cho hoạt động du lịch. Thương hiệu không chỉ để quảng bá, mà còn là công cụ giúp sàng lọc dòng khách và nhà đầu tư theo hệ giá trị bền vững.
Dền Sáng -Từ câu chuyện địa phương đến mô hình tham chiếu
Dền Sáng không phải trường hợp cá biệt. Trên khắp vùng cao Việt Nam, nhiều không gian nguyên bản đang đứng trước ngã ba đường của phát triển. Điểm khác biệt của Dền Sáng là cơ hội hiếm hoi để đi chậm ngay từ đầu, nhờ sự chủ động của chính quyền cơ sở và sự đồng hành của các chủ thể có trách nhiệm.
Thành công của Dền Sáng không nên được đo bằng số lượt khách hay quy mô đầu tư, mà bằng độ bền của hệ sinh thái, sự vẹn nguyên của di sản văn hóa và chất lượng sinh kế của cộng đồng địa phương. Du lịch chậm không phải lựa chọn “đi lùi”, mà là lựa chọn đòi hỏi chính sách phải đi trước thị trường.
Nếu được hậu thuẫn bởi khung chính sách phù hợp, Dền Sáng hoàn toàn có thể trở thành một mô hình tham chiếu cho quản trị du lịch bền vững ở vùng cao Việt Nam: phát triển dựa trên sự tôn trọng tuyệt đối những đặc ân của thiên nhiên.
Với chuyên đề này, Dền Sáng không chỉ được nhìn nhận như một điểm đến, mà như một trường hợp nghiên cứu sống động về quản trị du lịch chậm ở vùng cao Việt Nam. Thông qua vai trò kết nối thực địa, chính sách và thị trường, Tạp chí Vietnam Travel kỳ vọng những khuyến nghị từ Dền Sáng sẽ góp phần mở rộng không gian đối thoại về phát triển bền vững, nơi chính sách không đi sau để xử lý hệ quả, mà đi trước để giữ gìn những giá trị chưa kịp mất đi.
Tham chiếu chính sách
TỪ SƠN ĐOÒNG ĐẾN DỀN SÁNG: KHI HẠN CHẾ TRỞ THÀNH CÔNG CỤ QUẢN TRỊ
Hang Sơn Đoòng (Quảng Trị) là một trong những trường hợp hiếm hoi tại Việt Nam cho thấy: hạn chế du khách không làm suy yếu điểm đến, mà ngược lại, tạo ra giá trị vượt trội. Dù sở hữu kỳ quan thiên nhiên hàng đầu thế giới, Sơn Đoòng chỉ đón tối đa vài trăm khách mỗi năm, với quy trình cấp phép nghiêm ngặt, chi phí cao và yêu cầu kỹ thuật khắt khe. Ở đây, năng lực chịu tải sinh thái được coi là ranh giới không thể vượt qua.
Thành công của Sơn Đoòng không nằm ở số lượng, mà ở cách Nhà nước chủ động thiết lập khung pháp lý, lựa chọn doanh nghiệp đủ năng lực để vận hành, đồng thời gắn trách nhiệm bảo tồn với sinh kế cộng đồng địa phương. Du lịch không được phép đi trước bảo tồn, mà phải vận hành trong giới hạn do hệ sinh thái cho phép.
Dền Sáng, ở một quy mô khác, đang đứng trước một thời điểm mang tính quyết định. Nếu Sơn Đoòng là mô hình “đi chậm sau khi đã nổi tiếng”, thì Dền Sáng có lợi thế hiếm hoi để đi chậm ngay từ đầu, khi hạ tầng còn trắng và tài nguyên chưa bị xâm lấn. Điểm gặp nhau giữa hai trường hợp nằm ở sự mong manh của hệ sinh thái và giá trị độc bản không thể nhân bản bằng đầu tư đại trà.
Liên hệ từ Sơn Đoòng cho thấy: luật hóa năng lực chịu tải không phải là biện pháp kỹ thuật đơn thuần, mà là lựa chọn chính sách mang tính chiến lược. Với Dền Sáng, đây chính là chìa khóa để du lịch chậm không bị bẻ lái thành phát triển nóng ngay từ vạch xuất phát.
