Cuộc thi được tổ chức trong bối cảnh Quảng Ninh triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Với sự chỉ đạo của tỉnh và phối hợp giữa ngành Văn hóa, ngành Giáo dục, các địa phương, cơ sở giáo dục, thư viện, giáo viên và phụ huynh, hoạt động khuyến đọc được triển khai gắn với Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam, hoạt động thư viện, câu lạc bộ đọc sách, sinh hoạt chuyên đề và các chương trình trải nghiệm.
Từ gần 40.000 học sinh tham gia vòng đầu, các đơn vị đã lựa chọn 473 bài dự thi có chất lượng vào vòng cấp tỉnh. Ban Tổ chức công nhận 57 giải thưởng, gồm 2 giải tập thể và 55 giải cá nhân; trong đó có 3 danh hiệu Đại sứ Văn hóa đọc, 6 giải Nhất, 9 giải Nhì, 12 giải Ba, 20 giải Khuyến khích và 5 giải Chuyên đề. Ba học sinh đạt danh hiệu Đại sứ Văn hóa đọc tỉnh Quảng Ninh năm 2026 được đề xuất Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xem xét biểu dương tại chương trình tổng kết Đại sứ Văn hóa đọc năm nay.
Điểm đáng chú ý của cuộc thi không chỉ nằm ở quy mô mà còn ở cách học sinh tiếp cận sách. Nếu trước đây sản phẩm dự thi chủ yếu là bài viết, năm nay nhiều em đã lựa chọn video, nhật ký đọc sách, tập san, tranh minh họa, infographic, mã QR và các sản phẩm số để thể hiện suy nghĩ của mình. Sách vì thế không còn dừng lại ở việc đọc và kể lại nội dung, mà trở thành chất liệu để các em liên hệ với lịch sử dân tộc, văn hóa Quảng Ninh, kỹ năng sống, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Một số tác phẩm đã thể hiện khả năng phân tích, liên hệ giữa những điều đọc được với trải nghiệm cá nhân và thực tiễn cuộc sống. Từ tình yêu quê hương, ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa đến trách nhiệm với cộng đồng, nhiều thông điệp được chuyển tải bằng ngôn ngữ gần gũi của chính học sinh.
Đáng chú ý, các ý tưởng như xây dựng câu lạc bộ đọc sách, tổ chức không gian đọc, luân chuyển sách, thực hiện podcast, video, kết nối người đọc trên nền tảng số hay hỗ trợ những người có hoàn cảnh khó khăn tiếp cận sách cho thấy một bước chuyển quan trọng: văn hóa đọc đang được đưa từ trang sách vào đời sống.
Sự xuất hiện ngày càng rõ của công nghệ và trí tuệ nhân tạo trong các sản phẩm dự thi cũng đặt ra một vấn đề mới đối với việc phát triển văn hóa đọc. Công nghệ không nhất thiết là đối thủ của sách; nếu được sử dụng đúng cách, đây có thể là công cụ mở rộng không gian đọc, giúp người trẻ tiếp cận tri thức thuận tiện hơn. Tuy nhiên, cùng với khả năng tìm kiếm thông tin, học sinh cần được trang bị năng lực kiểm chứng, chọn lọc và sử dụng thông tin có trách nhiệm. Bởi giá trị cốt lõi của việc đọc vẫn nằm ở tư duy độc lập, khả năng suy ngẫm và sự trưởng thành trong nhận thức.
Từ thực tế cuộc thi, nhiều địa phương và cơ sở giáo dục đã cho thấy sự chủ động, sáng tạo trong tổ chức các hoạt động khuyến đọc, tiêu biểu như phường Đông Mai, đặc khu Vân Đồn. Tuy nhiên, Ban Tổ chức cũng thẳng thắn nhìn nhận vẫn còn địa phương chưa có bài dự thi gửi về; một số tác phẩm còn thiên về kể lại nội dung, thiếu phân tích và liên hệ thực tiễn; chất lượng sản phẩm số chưa đồng đều.
Những hạn chế này cho thấy phát triển văn hóa đọc không thể chỉ trông chờ vào một cuộc thi. Điều quan trọng hơn là xây dựng môi trường đọc thường xuyên trong nhà trường, gia đình và cộng đồng; đồng thời làm mới phương thức tiếp cận để sách thực sự trở thành một phần của đời sống tinh thần người trẻ.
Cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc Quảng Ninh năm 2026 vì vậy không chỉ khép lại bằng những giải thưởng. Giá trị lớn hơn là từ hàng vạn lượt học sinh tham gia, một thông điệp đang được hình thành rõ nét: đọc để biết, để suy nghĩ, để sống có trách nhiệm và để có thêm năng lực đóng góp cho quê hương, đất nước. Những trang sách hôm nay, nếu được tiếp tục nuôi dưỡng bằng môi trường đọc lành mạnh và cách tiếp cận hiện đại, sẽ trở thành hành trang tri thức của một thế hệ trẻ Quảng Ninh trong tương lai.
Vũ Phong Cầm
