Kim Lan là trường hợp hiếm hoi mà lịch sử làng nghề không chỉ được kể lại bằng truyền ngôn, gia phả, mà còn được “chứng thực” bằng những tầng di vật khảo cổ học phong phú. Từ các cuộc khai quật và nghiên cứu của các nhà khoa học Việt Nam và quốc tế, đặc biệt là sự hợp tác khảo cổ học Việt Nam - Nhật Bản, hàng vạn mảnh gốm, khuôn đúc, dấu tích lò nung cổ đã được phát hiện, có niên đại trải dài từ thế kỷ VIII-IX đến thế kỷ XVIII.
Gắn bó sâu sắc với quá trình nhận diện và làm sáng tỏ giá trị của làng gốm Kim Lan là Tiến sĩ Nishimura Masanari, nhà khảo cổ học người Nhật Bản, người đã dành nhiều năm nghiên cứu khảo cổ học Việt Nam và trực tiếp tham gia các chương trình khai quật, khảo sát tại Kim Lan. Ông không chỉ tiếp cận Kim Lan như một địa điểm nghiên cứu thuần túy, mà coi đây là một không gian sống động, nơi có thể đọc được lịch sử phát triển của nghề gốm và giao thương sông Hồng thông qua từng lớp trầm tích văn hóa.
Những công trình và tư liệu nghiên cứu của Nishimura Masanari đã góp phần quan trọng trong việc xác lập vị trí của Kim Lan trên bản đồ khảo cổ học gốm sứ Việt Nam, đồng thời mở ra cách tiếp cận liên ngành giữa khảo cổ học, lịch sử kinh tế và nghiên cứu làng nghề. Việc một học giả quốc tế gắn bó lâu dài với Kim Lan cũng cho thấy giá trị khoa học vượt ra ngoài phạm vi địa phương của làng gốm này.
Đáng chú ý, giai đoạn sớm nhất của gốm Kim Lan trùng khớp với thời kỳ Bắc thuộc muộn, khi vùng châu thổ sông Hồng bước vào quá trình tổ chức lại không gian cư trú, thủy lợi và giao thông đường sông dưới sự quản lý của nhà Đường. Trong bối cảnh đó, dấu ấn của Cao Biền, Tiết độ sứ An Nam đô hộ phủ thế kỷ IX, thường được nhắc tới trong các nghiên cứu về quy hoạch, trị thủy và xây dựng hệ thống thành lũy, đê điều, bến bãi dọc sông Hồng.
Dù không có tư liệu trực tiếp khẳng định Cao Biền can dự vào việc hình thành làng gốm Kim Lan, nhưng các nghiên cứu đều chỉ ra rằng chính các dự án trị thủy, nắn dòng, củng cố đê điều và phát triển giao thông thủy thời kỳ này đã tạo điều kiện cho các trung tâm thủ công ven sông phát triển. Kim Lan, với vị trí nằm trên tuyến giao thương đường sông quan trọng nối vùng trung tâm Tống Bình - Đại La với các khu vực thượng lưu, nhiều khả năng đã hình thành và phát triển nghề gốm trong chính bối cảnh lịch sử ấy.
Những phát hiện khảo cổ cho thấy Kim Lan từng là một trung tâm sản xuất gốm quy mô lớn trong thời kỳ Đại Việt, cung cấp sản phẩm cho đời sống dân sinh và hoạt động trao đổi hàng hóa. Gốm Kim Lan mang đặc trưng men ngọc, men nâu, men trắng ngà, hình dáng khỏe khoắn, kỹ thuật nung và tạo hình đạt trình độ cao, phản ánh sự phát triển liên tục của nghề gốm qua nhiều triều đại.
Khác với nhiều làng nghề đã bị đô thị hóa mạnh, Kim Lan vẫn giữ được cấu trúc làng cổ tương đối rõ nét: đình làng, chùa, bến sông, những con ngõ nhỏ dẫn vào khu dân cư ven bãi. Làng Kim Lan có một đình và bốn miếu. Miếu thờ Cao Biền có tên miếu Cả, miếu Thượng thờ Chạc Linh, miếu Chiền thờ Chử Việt (hai bề tôi của Cao Biền). Còn lại, miếu Bản thờ thành hoàng Nguyễn Thạch Việt, người có công đánh dẹp loạn quân ở núi Tản thời vua Lý Cao Tông.
Nghề gốm ở đây gắn chặt với sông Hồng, nguồn cung đất sét, tuyến giao thông và cũng là không gian văn hóa đặc thù. Ngày nay, số hộ làm gốm ở Kim Lan không còn nhiều như trước, nhưng những lò gốm vẫn đỏ lửa, chủ yếu sản xuất đồ gia dụng, đồ thờ và các sản phẩm phục vụ thị trường nội địa. Điều đáng chú ý là tinh thần nghề vẫn được gìn giữ theo cách truyền thống: cha truyền con nối, học nghề từ thực hành, coi trọng kinh nghiệm và cảm quan hơn là dây chuyền công nghiệp.
Đứng sau sự bền bỉ ấy là đội ngũ nghệ nhân gốm Kim Lan, những người được coi là “báu vật nhân văn sống” của làng nghề. Tháng 1/2026, 21 nghệ nhân gốm sứ Kim Lan đã được vinh danh và trao tặng các danh hiệu như Nghệ nhân Ưu tú, Nghệ nhân Hà Nội, Nghệ nhân Nghề Việt Nam và Nghệ nhân Quốc gia. Đây không chỉ là sự ghi nhận cá nhân, mà còn là minh chứng cho sức sống của một cộng đồng nghề thủ công đã tồn tại qua nhiều thế kỷ.
Với các nghệ nhân Kim Lan, nghề gốm không đơn thuần là sinh kế, mà là kho tri thức dân gian được tích lũy qua nhiều thế hệ: từ cách chọn đất, pha men, tạo dáng đến kỹ thuật nung lò và cảm nhận nhiệt độ bằng kinh nghiệm. Những tri thức này khó có thể thay thế bằng giáo trình hay máy móc, và chỉ có thể được truyền lại thông qua quá trình thực hành trực tiếp.
Trong bối cảnh phát triển du lịch văn hóa - di sản, nghệ nhân Kim Lan giữ vai trò then chốt khi trở thành điểm kết nối trực tiếp giữa du khách và bản chất của nghề gốm truyền thống. Việc du khách được quan sát, trải nghiệm và lắng nghe câu chuyện nghề từ chính nghệ nhân không chỉ nâng cao giá trị trải nghiệm, mà còn góp phần tạo sinh kế bền vững, giúp làng nghề tiếp tục tồn tại trong dòng chảy hiện đại.
Trong chiến lược phát triển du lịch Thủ đô theo hướng bền vững và phân tán dòng khách, Kim Lan có vị trí đặc biệt khi nằm trong không gian du lịch ven sông Hồng, trục cảnh quan, sinh thái và văn hóa đang được Hà Nội quan tâm định hình lại. Nếu đặt Kim Lan trong mối liên kết với các điểm đến như Chử Xá, Bát Tràng, làng cổ Ninh Hiệp, khu vực Hoàng thành Thăng Long - Đại La, hay các tuyến du lịch đường thủy trên sông Hồng, có thể thấy rõ tiềm năng hình thành một hệ sinh thái du lịch di sản liên hoàn, dựa trên lịch sử cư trú và giao thương đường sông.
Lợi thế của Kim Lan không nằm ở quy mô hay sự sầm uất, mà ở tính nguyên bản. Đây là điều kiện phù hợp để phát triển các loại hình du lịch có giá trị gia tăng cao như du lịch trải nghiệm làng nghề, du lịch giáo dục - nghiên cứu, du lịch văn hóa dành cho nhóm khách nhỏ, khách quốc tế lưu trú dài ngày hoặc khách nội địa có nhu cầu tìm hiểu chiều sâu di sản. Các hoạt động như tham quan không gian làng cổ, trải nghiệm làm gốm, tiếp cận tư liệu khảo cổ tại chỗ, kết hợp tham quan bến sông và sinh hoạt văn hóa địa phương hoàn toàn có thể được thiết kế thành sản phẩm du lịch chuyên biệt.
Trong tương lai, nếu được đầu tư bài bản, Kim Lan có thể đóng vai trò là “điểm neo di sản” trong hành trình du lịch ven sông Hồng, nơi kết nối câu chuyện trị thủy, giao thương và thủ công truyền thống từ thời Bắc thuộc muộn, qua Đại Việt, đến Hà Nội hiện đại. Sự phát triển này cần gắn với quy hoạch không gian ven sông, bảo tồn cảnh quan làng cổ, kiểm soát mật độ khai thác du lịch và bảo đảm sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương.
Quan trọng hơn, Kim Lan cho thấy một hướng tiếp cận khác đối với du lịch làng nghề: không chạy theo số lượng khách hay doanh thu ngắn hạn, mà tập trung vào chất lượng trải nghiệm và giá trị văn hóa. Trong hệ sinh thái du lịch ven sông Hồng, Kim Lan không cần trở thành “Bát Tràng thứ hai”, mà là một điểm đến bổ trợ có chiều sâu, góp phần hoàn thiện bức tranh tổng thể của du lịch di sản Hà Nội.
Thách thức lớn nhất của Kim Lan hiện nay không nằm ở kỹ thuật làm gốm, mà ở việc làm thế nào để nghề gốm có thể tiếp tục tồn tại trong bối cảnh đô thị hóa, thay đổi sinh kế và thị hiếu tiêu dùng. Việc bảo tồn Kim Lan vì vậy cần được tiếp cận theo hướng tổng thể: bảo tồn không gian làng nghề, tư liệu hóa giá trị khảo cổ - lịch sử, hỗ trợ sinh kế cho nghệ nhân và từng bước kết nối với các tuyến du lịch văn hóa của Thủ đô.
Nếu được định vị đúng, Kim Lan hoàn toàn có thể trở thành một điểm đến đặc sắc trong hành trình khám phá di sản ven sông Hồng. nơi du lịch không phải là sự phô diễn, mà là cuộc đối thoại chậm rãi giữa quá khứ và hiện tại.
Trong dòng chảy ấy, làng gốm cổ Kim Lan không cần ồn ào để khẳng định mình. Giá trị của Kim Lan nằm ở chiều sâu, điều mà du lịch bền vững và du lịch văn hóa đang tìm kiếm một cách nghiêm túc.
