Giữ gìn bản sắc văn hóa người Dao đỏ từ nghề thêu lễ phục cấp sắc

Đến thôn Nậm Cài, xã Tiên Nguyên, tỉnh Tuyên Quang, không khó để bắt gặp hình ảnh người Dao đỏ trong trang phục truyền thống rực rỡ sắc màu.

Khác với nhiều dân tộc khác, trang phục cấp sắc của người Dao đỏ không phải may sẵn, càng không thể mua ở chợ. Mỗi đường kim, mũi chỉ đều do bàn tay người phụ nữ trong gia đình tự thêu, chuẩn bị từ nhiều tháng, thậm chí cả năm trước ngày làm lễ, nhất là vào những ngày giáp Tết, khi công việc thêu thùa bên bếp lửa càng thêm rộn ràng. Người được gia chủ giao phó thêu trang phục phải là người uy tín, có tiếng nói trong dòng họ và cũng là người từng trải qua lễ cấp sắc mới đảm nhận trách nhiệm thêu, vì trong khi thêu rất nhiều bộ quần áo, đôi lúc phải chuẩn bị cả năm trời cho một cặp đôi trong gia đình chuẩn bị được cấp sắc. Trong đời sống hiện đại, người Dao đỏ ở Tuyên Quang vẫn bền bỉ giữ gìn nét xưa trong trang phục truyền thống, coi đó như sợi dây kết nối giữa quá khứ và hiện tại. Với họ, mỗi đường thêu, mỗi nếp gấp trên tấm áo không chỉ là sản phẩm của sự khéo léo mà còn là nơi gửi gắm niềm tự hào, tình yêu văn hoá dân tộc.

Với người Dao đỏ, lễ cấp sắc không chỉ là nghi lễ đánh dấu sự trưởng thành của người đàn ông, mà còn là “tấm giấy thông hành” để họ được thừa nhận trong cộng đồng và thế giới tâm linh. Và trong nghi lễ trọng đại ấy, trang phục thêu thổ cẩm chính là linh hồn – là dấu ấn văn hóa không thể thiếu.

Chị Triệu Mùi Mới, người Dao ở thôn Nậm Cài, xã Tiên Nguyên, tỉnh Tuyên Quang cho chia sẻ: “Theo phong tục của cha ông, khi chuẩn bị thêu trang phục cấp sắc phải tuân thủ nhiều điều kiêng kị, chẳng hạn: gia đình đang có tang hoặc phụ nữ đến kỳ đều không được tham gia thêu. Trang phục cấp sắc của nam giới gồm ba lớp áo, trong khi của phụ nữ thường có hai lớp. Lớp áo ngoài được thêu các họa tiết, hoa văn trang trí; đi kèm còn có khăn đội đầu, ‘thà chùn’ và khăn quấn chân, tất cả đều được thêu tỉ mỉ với những hoa văn đặc trưng”.

Người Dao đỏ tiến hành làm lễ khi một gia đình nào đó trong dòng họ có lợn nái đẻ duy nhất hai con lợn đực và phải nuôi chúng ba năm thì mới làm lễ cấp sắc cho những người đàn ông trong dòng tộc. Người Dao đỏ thì vợ người thụ lễ phải dành thời gian một năm hoặc sáu tháng để thêu áo thầy cúng, mũ, đai buộc quanh đầu cho chồng.

Thời gian làm lễ cấp sắc thường diễn ra vào tháng 2 và tháng 12 âm lịch. Cũng có khi vào tháng Giêng. Đó là khoảng thời gian nông nhàn. Ngày tổ chức lễ được chọn kỹ. Chẳng hạn, họ Triệu ở người Dao đỏ chọn các ngày Dần, Mão; họ Đặng chọn ngày Dần; kiêng không trùng với ngày chết của ông cha. Người thụ lễ nếu có vợ thì vợ phải kiêng một tháng không hò hát, không cãi nhau, không kiện cáo… Gần đến ngày lễ, phải đi mời thầy cúng là người đã trải qua lễ cấp sắc, có kinh nghiệm cúng bái và thông thạo việc hành lễ.

Hiện nay, người Dao đỏ thường cấp sắc ở cấp 7 đèn, phải mời 6 thầy cúng. Thầy thứ nhất có nhiệm vụ chỉ đạo chương trình nghi lễ, đảm nhận các tiết mục quan trọng và cấp đạo sắc cho người thụ lễ. Thầy thứ hai có nhiệm vụ hướng dẫn và giúp những người thụ lễ tập múa các bài múa theo quy định của dân tộc Dao. Thầy thứ ba làm các công việc cắt giấy, trang trí và múa. Thầy thứ tư, thầy thứ năm có nhiệm vụ lập chòi, đan lưới… Ngoài ra, còn mời thêm một hoặc hai người đàn ông giúp việc, số thầy cúng trên phải là người ngoài dòng tộc, riêng nhóm Dao đỏ có thể lấy người trong họ, miễn là không có con tham gia thụ lễ.

Trong nhịp sống hiện đại, nghề thêu lễ phục thổ cẩm cấp sắc đang đối mặt với không ít thách thức. Vải công nghiệp, trang phục may sẵn ngày càng phổ biến. Lớp trẻ ít có thời gian ngồi bên bếp lửa, kiên nhẫn với từng mũi thêu nhỏ.

Tuy nhiên, tại nhiều địa phương như Chiêm Hóa, Hàm Yên, Quang Bình, Tuyên Quang, nghề thêu truyền thống vẫn được gìn giữ nhờ vai trò của các nghệ nhân cao tuổi và ý thức bảo tồn văn hóa cộng đồng. Nhiều thôn bản đã thành lập nhóm thêu, câu lạc bộ phụ nữ, truyền dạy miễn phí cho thế hệ trẻ.

Những năm gần đây, việc gắn thêu thổ cẩm Dao đỏ với phát triển du lịch cộng đồng đã mở ra hướng đi mới. Những sản phẩm thêu tay phục vụ lễ cấp sắc được giới thiệu trong các lễ hội văn hóa, ngày hội đại đoàn kết, nhất là trong các hoạt động đầu xuân, trở thành niềm tự hào của đồng bào Dao đỏ tỉnh Tuyên Quang. Không đơn thuần là trang phục, mỗi bộ thổ cẩm cấp sắc là một câu chuyện, kể về nguồn cội, về tín ngưỡng, về sự khéo léo và đức tính nhẫn nại của người phụ nữ Dao đỏ.

Với người Dao đỏ, lễ phục cấp sắc không chỉ đánh dấu sự trưởng thành về mặt xã hội mà còn là nghi lễ giáo huấn mang chiều sâu tâm linh. Sau khi được cấp sắc, người đàn ông mới chính thức được tổ tiên và thần linh thừa nhận, có “tên âm” để trình báo trong thế giới vô hình; được phép thắp hương, cúng bái tổ tiên và tham gia các nghi lễ quan trọng của gia đình, dòng họ. Đây cũng là điều kiện để người đàn ông Dao đỏ thực hiện đầy đủ bổn phận làm chồng, làm cha, làm trụ cột tinh thần của gia đình.