Đình nghè Vạn Yên, tích thiêng đến “rợn tóc gáy”

Vắn tắt diễn văn khai mạc Lễ Hội, Phó Chủ tịch UBND phường Việt Hưng Nguyễn Văn Quảng nêu: Thần phả còn lưu giữ tại Cụm di tích lịch sử Đình Nghè Vạn Yên, Lễ hội Đại kỳ phúc được tổ chức thường niên vào dịp trung tuần tháng một theo cách tính lịch dân gian, để nhân dân bày tỏ lòng tri ân đối với Thành hoàng làng, tiền nhân tiên công khai điền, dựng làng, giữ nước. Cầu thần phù hộ quốc thái dân an-vũ điều phong thuận, nhân khang vật thịnh.

Công trình Đình Nghè Vạn Yên và nghi lễ thường niên được nhân dân địa phương gìn giữ, trao truyền nét đẹp văn hóa, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, tinh thần đoàn kết cộng đồng và niềm tự hào về truyền thống quê hương Việt Hưng. Lễ hội Đại kỳ Cụm di tích lịch sử Đình Nghè Vạn Yên năm nay, hoạt động văn hóa kết hợp với quảng bá thương mại và du lịch tạo ra nét đẹp ngay ngày đầu năm mới 2026.

Đình Nghè dấu ấn thời Lê

Theo giáo sư Hoàng Giáp, nguyên Trưởng phòng Sưu tầm, viện Nghiên cứu Hán Nôm Việt Nam thì đình Vạn Yên được xây dựng thời Lê Trung Hưng với nhiều sắc phong của triều đình phong kiến. Hiện còn lưu tại đình sắc phong năm Thiệu Trị thứ sáu 1845, năm Tự Đức thứ ba 1849, năm Duy Tân thứ ba 1909, năm Khải Định thứ hai 1917.

Đình xây dựng trên thổ đất đắc địa, trung tâm làng Vạn Yên ngôi làng cổ đầu tổng Vạn Yên. Thời Lê Trung Hưng tổng Vạn Yên thuộc châu Hoành Bồ sau là huyện Hoành Bồ, thuộc phủ Hải Đông; thời Nguyễn tổng (xã) Vạn Yên, thuộc huyện Yên Hưng, tỉnh Quảng Yên. Đình đã trải qua nhiều lần trùng tu, sửa chữa, lần sửa chữa lớn nhất vào năm Bính Dần (1926), bút tích chữ Hán còn lưu khắc dưới câu đầu tiền đình. Hệ thống cột kèo mang phong cách nghệ thuật thời Lê, có sự nối tiếp của nghệ thuật thời Nguyễn.

Đình Vạn Yên kiến trúc hình chữ Đinh, tường hồi bít đốc, xà thượng, câu đầu, giá chiêng, kèo, xà lòng, xà lách...làm bằng gỗ tứ thiết, chạm trổ hoa văn tinh xảo, khắc họa tứ quý, tứ linh. Trên bộ vì nóc, bức cốn, kỹ thuật chạm lộng và chạm bong kênh các hình rồng, phượng, rùa, nghê với các tư thế uốn lượn trong mây và lá cách điệu. Các con vật được chạm trên các vì kèo mang đậm phong cách nghệ thuật thời Lê. Phượng trong tư thế sải cánh như đang bay; rồng trán dô, mắt lồi, mũi sư tử, có sừng và râu nom dữ tợn.

Đình Vạn Yên còn lưu giữ được một số hiện vật cổ như cây quán tẩy, kiệu bát cống linh khí tế lễ thời Lê. Năm 1996, tại đình Vạn Yên còn lưu giữ được khá nhiều hiện vật từ thời Nguyễn như: Khám thờ, tượng Thành hoàng làng, ngai thờ, bài vị, chân đèn, ống hương, mâm bồng, đài gương, đài rượu làm bằng gỗ và một đỉnh hương bằng đồng và hai tảng đá kê chân cột.

Hương ước khoa lễ đình Nghè Vạn Yên.

Đình Nghè Vạn Yên còn lưu giữ bản gốc Hương ước lập ngày 12/5/1938, có bút tích của cụ Vũ Văn Thuý, Chánh tổng tổng Vạn Yên và cụ Nguyễn Văn Triều Lý trưởng làng Vạn Yên quy định: Không được làm nhà cửa ở gần đình, nhà dân không được dựng cao hơn đình, cột kèo nhà dân không được to hơn cột đình, không sát sinh ở trong đình làng. Nếu ai phạm lỗi sẽ phải nộp phạt cho làng. Tiền thu từ lễ hội được dùng vào việc tu sửa đình làng. Khi lễ xong, một thủ lợn và một phần tư lễ vật được biếu cho các chức sắc trong làng, ba phần còn lại chia đều cho dân theo suất đinh.

Văn khấn ghi, đình làng thờ thành hoàng và các vị thần: Cao Sơn Đại vương, thần có công dẹp nạn hổ dữ, đánh đuổi quân Thục; Không Lộ Thiền sư, một danh y nổi tiếng, người truyền nghề đúc đồng; Phạm Phu Tế Tôn, sắc phong: “Trần triều đại tướng quân phụ quốc chiêu ứng Phạm Đại Tôn thần” người có công phò Trần Triều đánh giặc Nguyên Mông. Cao Sơn Tôn thần, Không Lộ Thiền sư và Phạm Đại Tôn thần phối thờ ở nghè Vạn Yên là chính, chỉ đến ngày lễ hội Đại kỳ phúc hàng năm mới được rước lên thờ chung ở đình làng.

Lễ hội Đại kỳ phúc được tổ chức trong ba ngày, từ mười tư đến mười sáu tháng một thường niên. Hương trưởng làm chủ tế, bồi tế và các già làng lễ phục trang trọng. Lễ vật gồm có 4 con lợn, 4 mâm xôi, bánh gai, mâm ngũ quả, trầu cau, chè tửu, hương hoa.... Đoàn rước sẽ nghinh thần từ nghè lên đình, khi hết hội các thần lại được rước trở lại nghè. Trong năm, đình Vạn Yên còn tổ chức nhiều khoa lễ khác như: Lễ Tiểu kỳ phúc vào ngày rằm tháng hai, lễ Chạp thần vào ngày mùng mười tháng Chạp, lễ Kỳ Yên vào ngày mùng một và ngày rằm tháng tư; lễ Thượng điền, lễ Hạ điền...

Đình Nghè Vạn Yên linh thiêng.

Cách đây trên 10 năm khi ông Nguyễn Văn Thước là trưởng thôn, ông Lương Cao Lộ già làng (nay đã mất) bảo, Vạn Yên đất trấn lỵ cổ có nhiều đền chùa, lăng tẩm cổ. Hồi còn nhỏ ông từng chăn châu ở phế tích khu dinh Nhất, dinh Nhì. Hai dinh cách nhau một ao sen, có cây cầu đá xếp bắc qua, (cầu đá xếp nay vẫn còn hình dạng), dinh thự của vua chúa đời nào chưa rõ. Khi lớn lên mình biết, Đình Nghè Vạn Yên linh thiêng, nhưng bị cao trào bài trừ văn hóa phong kiến tàn phá. Các ông là người chứng kiến hậu họa làng mình sau phá dỡ đình nghè Vạn Yên, chùa Vạn Thánh .

Thảm cảnh người chết không rõ bạo bệnh, qui ma tà báo oán có thể là mê tín, nhưng sự thật đáng sợ. Hiện tượng lạ ấy, bắt đầu từ ông Phạm C, phó chủ tịch UBND huyện Hoành Bồ (cũ), chỉ huy phá dỡ chùa Vạn Thánh, lấy chuông làm kẻng cho đội thủy lợi 202. Ông Phạm C đang khỏe mạnh, tự lăn ra chết. Còn quả chuông, khi treo ở chùa tiếng chuông vang vọng, khi làm kẻng gõ kêu rè rè. Quả chuông bị bỏ lay lắt ở công trường, rồi rơi vào tay kẻ cắp, buôn bán đồ cổ qua của khẩu Lạng Sơn, sang Bằng Tường (Trung Quốc). Ông Nguyễn Văn Thước bảo, nghe nói một thầy Pháp có tâm bên Tàu phán tội trộm cắp của chùa ác báo, thì kinh hãi lấy quả chuông ở đâu lại lẳng lặng mang đến đấy trả. Hiện quả chuông đang lưu ở Bảo tàng Quảng Ninh.

Trường hợp bà Nguyễn Thị T, ngày ấy là phó Chủ tịch UBND xã, có thuê bố con ông thợ xẻ, ở Quảng Yên đến hạ cây quéo cổ thụ ở sân đền Mẫu. Bà T đổ bệnh lạ, toàn thân lúc khô đét, lúc nở phình ra, đi hết bệnh viện này đến bệnh viện kia mà không tìm ra căn bệnh. Bà T chết, bố con ông thợ xẻ cũng liệt giường, rụng hết tóc đầu, hãi quá cũng về quê bỏ việc giữa chừng. Sự tương tự, bà Lương Thị N, chính là cháu ruột ông Lương Cao Lộ, khi ấy là Chủ tịch UBND xã cũng lâm bệnh lạ, mặt mũi tự dưng sần sùi, sưng to, ngay sau khi cho người chặt cây đa ở miếu Tiên Công, thôn Nghĩa Lộ.

Bi kịch nhất là gia đình ông Lương Kim N. Ông N, tên thường gọi là Đỗ Phi B, nguyên phó Chủ tịch UBND huyện. Khi làm Chủ nhiệm HTX nông nghiệp Việt Tiến, ông được coi là người vô thần, xăng xái phá đình chùa miếu mạo. Một hôm ông B thấy sân đình bị đào bới, do ai đó moi trộm cát xây dựng. Chẳng hiểu đùa hay thật, ông B chỉ tay vào bức tượng hộ pháp cửa đình miệng lớn tiếng: Hộ pháp có mắt như mù, để kẻ gian phá nát sân đình. Ít ngày sau, cô con dâu ông là Lê Thị T, đang làm giáo viên, tự nhiên đổ bệnh mù 2 mắt. Vợ ông là bà Đặng Thị G, cũng bạo bệnh tương tự mà chết trẻ. Rồi đến con trai ông, làm tới chức viện trưởng Viện KSND huyện, tự nhiên mắc bệnh tâm thần, thuốc thang mãi chẳng khỏi. Bản thân ông Đỗ Phi B cuối đời cũng vậy, ra ngõ chẳng biết đường về, phóng uế ngay trên giường ngủ. Gia đình, con cháu ông B còn gặp nhiều tai ương khó giải thích.

Anh Nguyễn Văn Hòa, thì không ngần ngại kể chính mình gặp tai ương khi lấy những hòn đá tảng kê chân cột chùa Vạn Thánh, làm vật chèn lưới quây chuồng vịt. Không hiểu sao cả đàn vịt bỗng đổ bệnh liệt chân, con thì què quặt, con bỏ ăn héo hon. Anh tự nhủ  "Của Bụt mất một đền mười” thủ lễ tạ thần linh, hoàn trả hết những tảng đá về phế tích chùa Tánh Linh, thì không cần thú ý đàn vịt hay ăn chóng lớn, để sai trứng.   

Đình nghè thành sản phẩm du lịch.

Tỉnh uỷ Quảng Ninh có Nghị quyết số 17-NQ/TU, chỉ đạo tài nguyên thiên nhiên-con người-văn hóa là ba trụ cột then chốt để phát triển nhanh, bền vững ngành du lịch, gắn với phát triển kinh tế-xã hội, nâng cao mức sống, thu nhập cho nhân dân. Quán triệt chủ trương đó, phường Việt Hưng đã khai thác giá trị văn hóa Đình Nghè Vạn Yên, chùa Vạn Tánh…các công trình cổ đại vào định hướng cải thiện đời sống văn hóa tín ngưỡng, phát triển du lịch văn hóa, du lịch tâm linh, du lịch sinh thái phục vụ dân sinh.

Tổ chức lễ hội Đình Nghè Vạn Yên nội dung phong phú, trang trọng, kết hợp hài hòa giữa Lễ và Hội. Lễ đậm đà văn hóa tâm linh, tín ngưỡng, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa; Hội với các hoạt động văn hóa-văn nghệ, thể dục thể thao, trò chơi dân gian, phiên chợ quê, các gian hàng Ocop…đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa tinh thần của nhân dân, thu hút du khách xa gần, mở cửa giao thương phát triển kinh tế hàng hóa địa phương.

Chương trình văn nghệ “cây nhà lá vườn”, kết hợp với đoàn nghệ thuật quan họ Bắc Ninh, giao lưu làn điệu “Ba quan mời trầu”, do các liền anh, liền chị Trịnh Tuân, Trần Hưng, Lệ Quyên và Kim Phượng trình diễn. Cụm các khu phố Việt Hưng, Hà Khẩu, Giếng Đáy mỗi đơn vị 4 tiết mục tham gia giao lưu đêm văn nghệ. Mỗi cụm khu phố cử 2 đội tham gia các trò chơi dân gian gồm: Kéo co, đẩy gậy, đá gà, đập niêu, cờ tướng và một phiên chợ quê truyền thống... bừng bừng nét đẹp văn hóa đại đoàn kết trong khu dân cư; một sản phẩm du lịch văn hóa, du lịch tâm linh cuốn hút hàng vạn lượt du khách xa gần, khách và chủ tươi vui điềm lành  trong những ngày đầu năm mới 2026.

Một số hình ảnh Lễ hội:

Vũ Phong Cầm