Lũy Nhật Lệ (còn gọi với các tên khác: Lũy Ông Hồi, Động Hải, Đông Hồi, Đâu Mâu, Chính Lũy, Trường Lũy…), ngày nay di tích lũy Nhật Lệ nằm trên địa bàn phường Đồng Hới và xã Quảng Ninh có giá trị về nhiều mặt trong phát triển du lịch.
Trong lịch sử, lũy được Đào Duy Từ xây dựng (năm 1631) với mục đích tạo thành phòng tuyến ngăn chặn sự tấn công của quân Trịnh từ miền Bắc đánh vào. Lũy Nhật Lệ là công trình thành lũy quân sự mang tầm chiến lược, có vị trí quan trọng bậc nhất dưới thời Trịnh-Nguyễn. Đây cũng là lá chắn vững chắc bảo vệ cho sự tồn vong của cả cơ đồ chúa Nguyễn suốt gần 200 năm. Lũy Nhật Lệ đắp xong vào tháng 8 năm Tân Mùi (1631). Lũy kéo dài từ núi Đâu Mâu xuôi theo con sông Lệ Kỳ tới bắc sông Nhật Lệ.
Theo sách “Đại Nam thực lục tiền biên” của Quốc sử quán triều Nguyễn thì “ Lũy cao một trượng 5 thước, ngoài đóng gỗ lim, trong đắp 5 bậc, voi ngựa đi lại được, dựa núi men khe, dài hơn 3000 trượng, mỗi trượng đặt một khẩu quá sơn, cách 3 hoặc 5 trượng, đặt một pháo đài, một khẩu súng nòng lớn; thuốc đạn chất như núi. Mấy tháng đắp xong! Lũy thành một nơi ngăn chặn chia hai miền Nam Bắc. Lại đặt xích sắt chắn ngang cửa Nhật Lệ và cửa Minh Linh”.
Đến năm Nhâm Dần (1662), Nguyễn Hữu Dật cho đắp thêm lũy Trấn Ninh, nối liền Lũy Nhật Lệ thành hệ thống lũy liên hoàn kéo dài từ Đầu Mâu đến cửa biển Nhật Lệ, gọi là Trường Lũy. Quân của Chúa Trịnh (từ năm 1631 đến năm 1672) đã nhiều lần dốc toàn lực chỉ để đánh vào lũy nhưng không tài nào chiếm giữ được. Giữ được lũy Nhật Lệ chúa Nguyễn đã giữ được sứ Đàng Trong tạo điều kiện cho việc mở mang bờ cõi phía
“Có tài vượt nổi sông Gianh
Dẫu thêm hai cánh Trường Thành khó qua…”
Đến năm 1774, quân Trịnh lấy được lũy Nhật Lệ thì Phú Xuân tan vở. Năm 1802, trận quyết chiến chiến lược của quân Tây Sơn ở lũy Nhật Lệ thất bại. Sau đó không lâu, Nguyễn Ánh đã đánh bại hoàn toàn quân Tây Sơn lập nên Triều Nguyễn. Dưới các triều vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị lũy nhiều lần được tôn tạo, tu bổ tại nhiều đoạn trên nền lũy cũ.
Mặt khác, lũy Nhật Lệ án ngự ở nơi có bề ngang hẹp nhất của đất nước, trải dài 12km qua các dạng địa hình: vùng núi, trung du, đồng bằng ven biển rồi kéo dài ra tận biển Đông. Địa đầu phía Tây của lũy là núi Đâu Mâu cùng với núi Thần Đinh vốn là chốn tâm linh huyền bí có từ ngàn xưa. Nơi đây còn lưu truyền câu chuyện truyền thuyết: “Đâu Mâu đa Tiên, Thần Đinh đa Phật”. Đi trên con lũy sẽ thấy được sự trùng trùng điệp điệp của núi rừng. Phóng tầm mắt từ phía tây lũy là cánh rừng thông, rừng cây nhiệt đới xanh ngút ngàn, phía đông là cả thành phố Đồng Hới hiện lên thật kỳ vĩ.
Bia đá trên lũy Nhật Lệ tại khu vực Trôốc Trâu, xã Quảng Ninh, tỉnh Quảng Trị
Dưới chân lũy các khe suối chảy róc rách đêm ngày. Xuôi xuống phía đông uốn mình theo dòng sông Lệ Kỳ thơ mộng là những đồng lúa tốt tươi, làng xóm trù mật. Cuối cùng là cửa biển Nhật Lệ với dải cát trắng phẳng lì, biển cả bao la, xanh thẳm. Vẻ đẹp đó, như quện trong lời thơ:
“ Sông Nhật Lệ dòng sâu biết mấy
Núi Đâu Mâu cao bấy nhiêu tầm”
Bên cạnh đó, lũy Nhật Lệ có điều kiện giao thông thuận lợi, nằm ở trung tâm hành chính của tỉnh nhà, lại gần cảng biển Nhật Lệ. Qủa thật hiếm có công trình nào lại trãi dài trên 3 tuyến giao thông huyết mạch, từ quốc lộ 1A cắt ngang tuyến đường sắt Bắc Nam rồi qua cả đường Hồ Chí Minh huyền thoại. Lũy Nhật Lệ cùng các lũy Trường Dục, lũy Trường Sa, lũy Trấn Ninh gọi chung là Lũy Thầy dài 34km tạo nên một cấu trúc quần thể thống nhất.
Từ bao đời nay, cùng với chức năng là công trình quân sự trọng yếu trong lịch sử thì lũy Nhật Lệ còn là con đê chở che cho nhân dân vùng hữu ngạn bao gồm các làng Lệ Kỳ, Lương Yến, Phú Hải khỏi nạn hồng thủy hàng năm. Nó còn ngăn chặn sự xâm nhập mặn của nước biển tạo điều kiện thuận lợi cho nhân dân canh tác, sinh sống ổn định.
Hiện nay, do chiến tranh tàn phá, sự hủy hoại của ngoại cảnh nên cấu trúc của lũy bị hư hoại nhiều đoạn. Tuy nhiên, đối với hệ thống Lũy Thầy thì lũy Nhật Lệ là còn nguyên vẹn nhất. Trên lũy hiện tồn hai cổng Võ Thắng Quan và Quảng Bình Quan, nhiều tấm bia đá cùng nền đất cũ còn giữ được. Cấu trúc lũy vững chãi, đoạn ven sông Lệ Kỳ đã được kè đá kiên cố nên có thể xây dựng tuyến du lịch đường bộ trên thân lũy xuyên suốt từ Đồng Hới lên tận núi Đâu Mâu. Cũng cần kết hợp khai thác thế mạnh đường thủy khi đưa vào sử dụng những du thuyền trên sông dọc theo chân lũy.
Qua đó, du khách sẽ thưởng ngoạn được vẽ đẹp vừa hùng vĩ vừa thơ mộng của di tích. Ngoài ra, các làng xóm xung quanh lũy có một bề dày lịch sử, trong số họ có một bộ phận là hậu duệ của những lính Trịnh-Nguyễn năm xưa. Ở Lệ Kỳ đã phát hiện được nhiều di tích khảo cổ học thời đại đồ đá. Rồi những chiến tích oanh liệt, vẻ vang của nhân dân trong các cuộc chiến tranh và các giá trị văn hóa truyền thống sẽ tạo sức hút mạnh mẻ với khách thăm quan. Trong đó, ẩm thực truyền thống như: hải sản từ biển, món hàu, ngao sò, cá đối… từ sông nước lợ Nhật Lệ, món bánh gai, xôi gấc, riêu cua… của các làng quê bên lũy.
Dọc lũy Nhật Lệ có các lùm, lòi, bãi đất bằng phẳng, rộng rãi dễ dàng xây dựng hệ thống dịch vụ du lịch. Những lợi thế của lũy Nhật Lệ có thể kết hợp các hình thức đầy tiềm năng du lịch bao gồm: du lịch văn hóa-lịch sử kết hợp du lịch sinh thái gắn liền với du lịch tâm linh ở núi Thần Đinh.
