Theo Kế hoạch số 117/KH-UBND ngày 20/3/2026, Hà Nội đặt mục tiêu xây mới, xây lại 108 chợ; cải tạo, nâng cấp 118 chợ; đồng thời từng bước xử lý các điểm kinh doanh tự phát nhằm hoàn thiện mạng lưới chợ trên địa bàn. Những định hướng này cho thấy quyết tâm xây dựng hệ thống thương mại văn minh, đồng bộ và phù hợp với tốc độ phát triển đô thị.
Tuy nhiên, chợ truyền thống không chỉ đơn thuần là nơi diễn ra hoạt động mua bán, mà còn là một không gian sinh hoạt cộng đồng gắn bó lâu đời trong đời sống đô thị Việt Nam. Chính vì vậy, quá trình cải tạo chợ nếu chỉ tập trung vào yếu tố vật chất mà thiếu sự quan tâm đến nhu cầu và thói quen sinh hoạt của cộng đồng có thể khiến những giá trị ấy dần phai nhạt.
Vấn đề giữ gìn bản sắc chợ truyền thống hiện nay
Hiện đại hóa là xu thế tất yếu khi nhu cầu tiêu dùng ngày càng thay đổi. Người dân, đặc biệt là nhóm khách hàng trẻ, ngày càng quan tâm tới môi trường mua sắm sạch sẽ, thuận tiện, an toàn và chuyên nghiệp hơn.
Tuy nhiên, sự thay đổi này bên cạnh những ưu điểm dễ thấy, lại có nguy cơ làm mai một đi các giá trị vốn gắn liền với chợ truyền thống từ ngàn đời. Nơi đây không chỉ để mua bán, mà còn là không gian gắn kết cộng đồng và lưu giữ ký ức khu dân cư thông qua những tương tác đời thường mang tính quen thuộc, lâu dài. Khi các không gian này bị thu hẹp hoặc thay thế, những hình thức gắn kết tự nhiên và tính cộng đồng đặc trưng trong đời sống chợ truyền thống có xu hướng giảm dần theo thời gian.
Trên thực tế, hiệu quả hoạt động của chợ ngoài chất lượng hạ tầng còn phụ thuộc vào vị trí, quy mô, phương thức quản lý và đặc biệt là thói quen tiêu dùng của người dân. Khi một khu chợ mất đi sức sống, điều bị ảnh hưởng không chỉ là hiệu quả kinh tế mà còn là sự suy giảm của một không gian giao tiếp cộng đồng - nơi lưu giữ những nếp sống, tập quán và ký ức đô thị.
Hiện đại hóa nhưng không đánh đổi bản sắc
Theo PGS.TS Phạm Ngọc Trung - nguyên Trưởng khoa Văn hóa và Phát triển, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, quy hoạch chợ truyền thống theo hướng hiện đại cần được nhìn nhận như một bài toán dung hòa giữa phát triển đô thị và bảo tồn giá trị cộng đồng.
Ông cho rằng việc tiếp cận các mô hình chợ hiện đại cần có sự điều chỉnh phù hợp với điều kiện văn hóa và hành vi tiêu dùng của người Việt. Thay vì xóa bỏ hoàn toàn mô hình truyền thống, quá trình chuyển đổi nên có lộ trình để người dân và tiểu thương thích nghi, đồng thời tiếp tục duy trì những kết nối xã hội vốn được hình thành quanh khu chợ.
Thực tế cũng cho thấy hướng đi hiệu quả không nhất thiết phải là xây mới hoàn toàn. Không ít chợ sau khi được đầu tư xây dựng kiên cố vẫn hoạt động chưa đạt kỳ vọng, thậm chí rơi vào tình trạng vắng khách hoặc sử dụng không đúng công năng. Một số trường hợp như chợ Phúc Lý (phường Tây Tựu), chợ Tây Mỗ ( phường Tây Mỗ) hay chợ Mai Lĩnh (phường Yên Nghĩa) từng được dư luận nhắc đến như những ví dụ cho thấy việc nâng cấp hệ thống chợ phải là những bước đi cần được triển khai theo lộ trình phù hợp.
Trong bối cảnh đó, nhiều chợ hiện nay lựa chọn các giải pháp có lộ trình và mang tính thực tiễn hơn nhằm nâng cấp các yếu tố còn hạn chế như vệ sinh môi trường, hệ thống thoát nước, phòng cháy chữa cháy và tổ chức lại không gian kinh doanh.
Tại chợ Hàng Da (quận Hoàn Kiếm), việc cải thiện điều kiện cơ sở vật chất và tăng cường các tiêu chuẩn an toàn đã góp phần tạo môi trường mua sắm thuận tiện hơn cho người dân. Cách tiếp cận này cho thấy hiện đại hóa không nhất thiết làm mất đi bản sắc, nếu việc cải tạo xuất phát từ nhu cầu thực tế thay vì áp đặt một mô hình đồng nhất.
Ông Trần Hoàng Hải - Trưởng ban Quản lý Hành chính Ban Quản lý chợ Hàng Da tâm sự: “:Lo lắng của tôi và của của rất nhiều chợ hiện đại ngày nay, đó là quản lý công tác phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ sao cho thật chặt chẽ, không có sai sót, bảo đảm an toàn cho cả tiểu thương và người dân.”
Suy cho cùng, sức sống của một khu chợ không chỉ đến từ cơ sở vật chất khang trang hay tiện ích hiện đại. Điều giữ chân người dân còn nằm ở cảm giác quen thuộc, ở những tương tác đời thường và mạng lưới quan hệ xã hội đã được vun đắp qua nhiều năm.
Hiện đại hóa vì thế không nên được hiểu là thay thế hoàn toàn cái cũ, mà là làm mới trên nền tảng những giá trị đã tồn tại. Chỉ khi đó, chợ truyền thống mới có thể tiếp tục thích nghi với nhịp phát triển đô thị mà không đánh mất bản sắc vốn tạo nên vị trí đặc biệt của mình trong đời sống người dân Hà Nội.
Mai Linh
