Mai Động là một làng cổ phía Nam kinh thành Thăng Long, nằm trong khu vực chịu ảnh hưởng của sông Kim Ngưu. Địa thế cửa ngõ khiến nơi đây sớm hình thành cộng đồng cư dân có ý thức tổ chức và tinh thần rèn luyện võ nghệ. Trải qua quá trình đô thị hóa và sắp xếp đơn vị hành chính, địa bàn làng cổ hiện thuộc phường Tương Mai. Tuy nhiên, đình Mai Động vẫn là trung tâm tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa cộng đồng.
Theo thần tích lưu tại đình - nghè Mai Động, Tam Trinh quê ở vùng Đông Sơn (Thanh Hóa). Ông nổi tiếng giỏi võ nghệ, sau đó rời quê đi nhiều nơi và dừng chân tại Mai Động. Vùng đất khi ấy là khu vực còn hoang vu nằm ven sông Kim Ngưu.
Tại đây, ông khai khẩn đất đai, mở lớp dạy chữ và truyền dạy võ nghệ cho thanh niên trong vùng. Năm 40, khi Hai Bà Trưng khởi nghĩa chống nhà Hán, ông chiêu mộ trai tráng tham gia nghĩa quân. Sau khi lập công, ông được tôn là công thần dưới triều Trưng Vương.
Sau khi mất, ông được nhân dân Mai Động suy tôn làm Thành hoàng và thờ phụng tại đình, nghè làng. Hội vật đầu xuân được xem là một hình thức tưởng niệm công lao và tái hiện tinh thần võ trận thời Trưng Vương.
Theo truyền thống địa phương, môn vật tại Mai Động không chỉ mang tính giải trí mà từng được sử dụng như hình thức rèn luyện quân sự. Sới vật là nơi nâng cao thể lực, kỹ năng đối kháng và tinh thần kỷ luật cho trai tráng. Từ nền tảng đó, hội vật đầu xuân hình thành như một nghi lễ tưởng niệm Thành hoàng, đồng thời duy trì truyền thống thượng võ.
Hằng năm, lễ hội được tổ chức từ mùng 4 đến mùng 6 tháng Giêng âm lịch tại đình Mai Động. Lễ hội gồm hai phần chính: lễ và hội.
Phần lễ diễn ra trang trọng với nghi thức rước kiệu, tế lễ và dâng hương tưởng niệm Đức Thánh Tam Trinh. Trình tự nghi lễ được duy trì theo lệ làng, bảo đảm tính trang nghiêm của một lễ hội gắn với tín ngưỡng thành hoàng.
Phần hội là các cuộc thi đấu vật truyền thống trên sới trước sân đình. Toàn bộ quá trình thi đấu vẫn giữ nguyên cấu trúc vật dân gian Bắc Bộ, đề cao kỹ thuật, sức bền và tinh thần thượng võ.
Hội vật xuân Bính Ngọ có 15 đô vật thi đấu các giải Nhất, Nhì, Ba; 30 đô vật tham gia nội dung vật lèo và vật nhí. Đặc biệt năm nay còn có sự góp mặt của 4 đô vật nước ngoài và 6 nữ đô vật đến từ nhiều tỉnh, thành trên cả nước, góp phần làm phong phú, hấp dẫn các màn so tài.
Một nét đáng chú ý của Mai Động là nghề làm đậu phụ, thường được biết đến với tên gọi “đậu Mơ”. Tương truyền, Tam Trinh chính là người truyền dạy dân làng nghề làm đậu. Đây chính là nguồn thực phẩm giản dị, phù hợp cho lực lượng dân binh. Hiện nay, đậu phụ vẫn là một trong những lễ vật dâng cúng trong nghi thức tưởng niệm Thành hoàng. Việc sử dụng đậu phụ trong lễ vật được xem là chi tiết đặc trưng, ít gặp trong nghi lễ thờ thành hoàng ở khu vực nội thành Hà Nội.
Trong điều kiện đô thị hóa nhanh, hội vật đình Mai Động vẫn được duy trì thường niên với sự tham gia của chính quyền địa phương và cộng đồng cư dân. Lễ hội không chỉ là hoạt động văn hóa đầu xuân mà còn là phương thức bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể gắn với truyền thống thượng võ.
Giữa không gian đô thị của phường Tương Mai hôm nay, tiếng trống hội đầu năm vẫn được giữ như một dấu mốc nhắc nhớ lịch sử làng cổ Mai Động và công tích của Đức Thánh Tam Trinh. Hội vật không chỉ là một hoạt động thể thao dân gian, mà là biểu hiện của sự tiếp nối truyền thống trong lòng Thủ đô hiện đại.
