Bước qua cánh cổng tam quan rêu phong của ngôi đình cổ soi bóng xuống mặt nước trong veo, làng Đông Hồ thuộc phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh đón người lữ khách bằng một bầu không khí trầm mặc, thanh bình. Dưới bóng những mái ngói cong vút đượm màu thời gian, đất Kinh Bắc vẫn lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa ngàn năm, nơi câu quan họ giao duyên hòa cùng nhịp chày giã điệp. Nơi đây từng có một thời hoàng kim rực rỡ, khi mỗi dịp tháng Chạp về, cả làng lại rộn ràng đỏ lửa thâu đêm. Chợ tranh họp ngay bến sông, người mua kẻ bán tấp nập từ tờ mờ sáng, mang theo niềm mong mỏi của triệu mái nhà Việt. Những bức tranh Đàn lợn âm dương biểu trưng cho sự phồn thực, Gà đại cát gửi gắm lời chúc may mắn hay Đám cưới chuột hóm hỉnh, sâu cay theo chân thương lái đi khắp trăm miền đất nước, hiện diện trang trọng trên vách nhà tranh nghèo như một nghi thức tinh thần không thể thiếu mỗi độ Tết đến xuân về.
Thế nhưng, vòng quay khắc nghiệt của kinh tế thị trường cùng sự lên ngôi của tranh in công nghiệp từng đẩy dòng tranh khắc gỗ thủ công vào những khúc quanh thăng trầm. Những phiên chợ tranh dần thưa vắng, thợ làm tranh bỏ nghề tìm kế mưu sinh khác, tiếng chày giã hồ điệp có lúc ngỡ như đã tắt hẳn giữa cơn lốc đô thị hóa. Giữa những đổi thay dồn dập ấy, ngọn lửa nghề vẫn âm ỉ cháy và được gìn giữ kiên cường nhờ tâm huyết của những nghệ nhân cả đời nặng lòng với từng thớ gỗ, nhát đục.
Tiếp nối sự nghiệp vẻ vang của cha chồng là cố Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Sam, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh cùng chồng là Nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa đã dành trọn hơn nửa thế kỷ cuộc đời để gắn bó máu thịt với nghề truyền thống. Là nữ nghệ nhân duy nhất của làng được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, bà Oanh và ông Hoa không chỉ lặng lẽ bám trụ với từng mộc bản cổ, mà còn miệt mài quảng bá, đưa những gam màu tự nhiên của quê hương bước ra các diễn đàn quốc tế lớn như Hội nghị APEC, kỳ họp UNESCO và các triển lãm mỹ thuật tại Mỹ, Pháp, Đức, Nga. Mỗi lần đứng trước bạn bè năm châu, đôi bàn tay gầy guộc ấy lại tự hào rập từng khuôn in, khẳng định vị thế và sức sống mãnh liệt của một di sản văn hóa phi vật thể vô giá.
Để làm nên một bức tranh Đông Hồ trọn vẹn, đó là cả một quy trình kỳ công thuần khiết được chắt lọc từ tinh hoa của trời đất tự nhiên. Giấy in được chế tác từ vỏ cây dó rừng dai bền, sau đó quét phủ một lớp điệp óng ánh từ vỏ sò điệp biển nghiền mịn hòa quyện cùng hồ nếp quánh dẻo. Chính lớp điệp này tạo nên bề mặt gân guốc lấp lánh như dát bạc dưới ánh sáng mặt trời. Hệ màu trong tranh cũng hoàn toàn là quà tặng từ cỏ cây, hoa lá: màu vàng ấm của hoa hòe hay quả dành dành, sắc đỏ thắm từ sỏi son miền núi, màu đen tuyền mịn màng từ tro than lá tre già, và màu xanh mát từ gỉ đồng hay lá chàm mộc mạc.
Mỗi tác phẩm phải trải qua hai đến năm lần in tương ứng với từng bản khắc gỗ thị, gỗ lồng mực riêng biệt: màu tối in trước, màu sáng in sau, và nét đen định hình linh hồn bức tranh luôn được in sau cùng rồi mới đem phơi hong gió. Từng đường dao khía trên thớ gỗ đòi hỏi độ chính xác tuyệt đối, không được phép sai lệch một ly. Đôi bàn tay đồi mồi với những khớp xương in hằn dấu vết thời gian, từng đầu ngón tay vương vệt màu mực son của người nghệ nhân già chính là minh chứng sống động cho lòng nhẫn nại, tình yêu son sắt vượt qua mọi thăng trầm của đời nghề.
Những năm gần đây, gian xưởng tranh của gia đình nghệ nhân rộn ràng hơn hẳn bởi những bước chân tìm về của thế hệ trẻ. Không dừng lại ở việc dạo chơi hay chụp vài tấm ảnh check-in chốc lát, nhiều bạn trẻ đã tìm về Đông Hồ với niềm say mê và sự tôn kính thực sự. Họ có thể ngồi hàng giờ bên bàn in, chăm chú nghe nghệ nhân giảng giải về từng triết lý nhân sinh, ước vọng thái bình ẩn chứa sau hình tượng chú mục đồng hay bức tranh vinh quy bái tổ. Không chỉ lắng nghe, người trẻ còn trực tiếp xắn tay áo, học cách cầm chiếc chổi thét quét lớp điệp mỏng manh, cẩn trọng phết màu lên thớ gỗ và nâng niu từng mộc bản cổ như báu vật.
Sự kết nối giữa hai thế hệ, một bên là người nghệ nhân cả đời gìn giữ nét xưa, một bên là những người trẻ năng động, đã thắp lên một hy vọng tươi sáng cho di sản.
“Được tự tay ấn từng mộc bản lên nền giấy điệp óng ánh, em mới thấu hiểu sự kỳ công và cái tâm của người thợ. Tình yêu di sản không ở đâu xa xôi, nó bắt đầu từ khoảnh khắc mình cảm nhận được mùi thơm của vỏ dó và màu sắc chắt lọc từ cây cỏ quê hương.” - Anh Quang Kiên chia sẻ.
Tình yêu di sản, sau cùng, cần được nuôi dưỡng bằng sự thấu hiểu sâu sắc và những hành động tiếp nối cụ thể. Một bức ảnh chân thực, một đoạn video ngắn ghi lại công đoạn in tranh được các bạn trẻ trau chuốt và chia sẻ trên các nền tảng mạng xã hội đang góp phần đưa nghệ thuật Đông Hồ vượt khỏi lũy tre làng, chạm đến trái tim của hàng triệu người trong và ngoài nước. Tranh dân gian Đông Hồ không cần phải gồng mình thay đổi bản sắc để chiều chuộng thị hiếu nhất thời. Chính sự trân trọng, trăn trở và tình cảm thuần khiết của thế hệ trẻ hôm nay đang chắp thêm đôi cánh tự hào, để sắc điệp lấp lánh ngàn năm ấy tiếp tục đồng hành kiêu hãnh cùng dòng chảy của thời đại.
