Tháng Bảy, một nén hương không chỉ được thắp lên trong Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27/7 mà với gia đình Anh hùng liệt sĩ Đặng Bá Hát, ngày 12/7 hằng năm mới là ngày khắc sâu nhất trong ký ức. Đó là ngày cách đây 54 năm, người Đại đội trưởng Đại đội 34 pháo cao xạ 37mm của tự vệ mỏ đã anh dũng hy sinh trên mỏm đồi 104 thuộc dãy Ba Đèo, khi chỉ huy đơn vị chiến đấu đến những phút cuối cùng trong trận không kích dữ dội của không quân Mỹ trên vùng trời Quảng Ninh.
Anh hùng liệt sĩ Đặng Bá Hát - Tráng ca trên đất mỏ
Sáng 12/7 năm nay, chúng tôi - những CCB tìm về ngôi nhà tình nghĩa của gia đình Anh hùng liệt sĩ Đặng Bá Hát ở số 126, khu Cao Thắng 2a, phường Hà Lầm. Con gái ông, chị Đặng Thị Huệ, đón mọi người bằng nụ cười hiền nhưng đôi mắt đã hoe đỏ từ lúc nào. Chị khẽ nói: "Hôm nay đúng ngày bố em hy sinh. Em xin mời các bác lên trận địa, thắp cho bố và các đồng đội một nén hương...".
Không ai đáp lời. Mọi người lặng lẽ ôm những bó hoa cúc vàng, cầm những nén nhang bước lên xe. Có những chuyến đi mà sự lặng im còn nặng hơn mọi lời nói. Sự im lặng ấy không phải vì thiếu điều để nói, mà bởi mỗi người đều đang đối diện với ký ức của chính mình.
Chiếc xe chầm chậm rời con đường mang tên Đặng Bá Hát, theo con đường dốc uốn lượn dẫn lên đỉnh núi Ba Đèo. Hai bên đường, những triền đồi ngập nắng hè. Từ trên cao, tuyến cáp treo nối đôi bờ Cửa Lục lững lờ trôi giữa nền trời trong xanh. Vòng quay Mặt Trời chầm chậm xoay trên đỉnh núi. Tiếng cười của du khách hòa vào tiếng gió từ Vịnh Hạ Long mang theo vị mặn của biển.
Khó ai có thể hình dung rằng ngay dưới những công trình du lịch hiện đại này, từng là một trong những trận địa pháo phòng không ác liệt nhất của vùng than. Hơn nửa thế kỷ trước, nơi đây chỉ có những cánh rừng thông, mỏm đồi lá ngụy trang ẩn dấu hầm hào, ụ súng và 4 khẩu pháo cao xạ 37mm ngày đêm hướng nòng ra phía biển, sẵn sàng đánh trả những tốp máy bay Mỹ từ Hạm đội 7 lao vào đánh phá khu công nghiệp mỏ Hồng Gai.
Xe dừng trước cổng bảo vệ khu du lịch Sun World Ha Long, mọi người rảo bước vào trong, dưới chân kè móng trụ vòng quay mặt trời một khẩu pháo cao xạ 37mm cũ đã được sơn mới. Đối diện dựng tảng đá lớn làm bia, vắt tắt văn bia ghi chiến công của lực lượng tự vệ Xí nghiệp Bến Hòn Gai bắn rơi 2 máy bay Mỹ.
Chị Huệ đứng lặng rất lâu trước khẩu pháo. Ánh mắt nhìn lên những áng mây sau cơn mưa treo trên bầu trời rồi khe khẽ nói, như chỉ đủ cho chính mình nghe: "Khẩu pháo và tấm bia này mới được dựng vài năm gần đây..."
Câu nói ngắn ngủi ấy khiến những người CCB đứng cạnh càng thêm trầm mặc. Họ hiểu hơn ai hết rằng đây không phải chính là nơi Đại đội trưởng Đặng Bá Hát cùng đồng đội đã chiến đấu và ngã xuống trong buổi chiều bi tráng của mùa hè năm 1972. Nhưng cũng còn hơn bao năm phải vái vọng đồng đội khi nhà đầu có hoán đổi đất Di tích đến vị trí khác ở dưới lưng đèo, đất không thiêng liêng và công trình xây dựng lại không giống đền thờ hay đài tưởng niệm Anh hùng liệt sĩ nét văn hóa Việt Nam.
Theo thời gian, quá trình phát triển đô thị và du lịch đã làm thay đổi nhiều diện mạo của dải đồi Ba Đèo. Mỏm đồi 104 - nơi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia từ năm 1997 - không còn giữ nguyên hình hài như trong ký ức của những người lính pháo phòng không năm ấy. Song với họ, địa danh ấy chưa bao giờ mất đi. Nó vẫn hiện hữu trong từng ký ức, từng câu chuyện và trong mỗi bước chân trở lại của đồng đội, của thân nhân các liệt sĩ.
Họ tìm về đây không chỉ để dâng một nén hương, mà còn để tìm lại đúng nơi máu của đồng đội đã hòa vào đất. CCB Phạm Khắc Định, nguyên sĩ quan pháo cao xạ từng nhiều năm chiến đấu bảo vệ vùng than, nhìn những công trình hạ tầng du lịch mới xây, rồi chậm rãi chỉ tay: " Mỏm đồi này là trận địa Đại đội 34. Phía thấp bên kia là Đại đội 8 pháo 37mm, của Tiểu đoàn 241. Khu chùa chiền mới xây, là trận địa súng máy phòng không 14,5mm của tự vệ nhà máy Cơ khí Hồng Gai...". Ông không cần đến bản đồ. Sau hơn nửa thế kỷ, từng mỏm đồi, từng hướng bay của máy bay Mỹ, từng vị trí trận địa vẫn còn nguyên vẹn trong ký ức người lính già.
Chính từ những ngọn đồi ấy, những người thợ mỏ bình dị đã viết nên một bản hùng ca bằng lòng quả cảm và máu của mình, góp phần bảo vệ vùng than, giữ vững mạch sống của hậu phương lớn miền Bắc trong những năm tháng ác liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
Bản hùng ca trên đỉnh Ba Đèo
Tháng Bảy năm 1972, cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân của đế quốc Mỹ đối với miền Bắc bước vào giai đoạn ác liệt nhất. Vùng than Quảng Ninh là một trong những trọng điểm địch đánh phá hủy diệt. Hồng Gai, Cẩm Phả, Uông Bí... ngày nào cũng rung chuyển bởi bom đạn. Tất cả các đô thị vùng than là chiến trường, người thợ-người chiến sĩ không còn ranh giới.
Đặng Bá Hát, sinh năm 1936 tại xã Thống Kênh, huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương (cũ), ông từng tham gia kháng chiến chống thực dân Pháp. Hòa bình lập lại, như hàng vạn thanh niên miền xuôi, ông đến vùng than lập nghiệp, trở thành công nhân rồi cán bộ chỉ huy lực lượng tự vệ của khu mỏ Quảng Ninh. Cuộc đời người công nhân ấy tưởng sẽ gắn trọn với tiếng máy, tiếng búa nơi khai trường, nhưng chiến tranh một lần nữa buộc ông cầm súng. Lần này, ông đứng bên những cỗ pháo cao xạ 37mm, chỉ huy Đại đội 34 bảo vệ bầu trời Hồng Gai.
Trận địa của đơn vị được bố trí trên mỏm đồi 104 thuộc dãy Ba Đèo, vị trí có thể quan sát toàn bộ khu vực thị xã Hồng Gai (cũ). Từ đây, mọi tốp máy bay Mỹ từ ngoài Vịnh Bắc Bộ vừa xuất hiện đều nằm trong tầm theo dõi của các trinh sát. CCB Vũ Trọng Hiếu, nguyên pháo thủ Đại đội 34, nay mái đầu đã bạc trắng nhưng ký ức về những ngày chiến đấu vẫn còn nguyên vẹn. Ông nhớ rành rọt từng chi tiết của đơn vị: 4 khẩu pháo cao xạ 37mm, 48 cán bộ-chiến sĩ, trong đó có 6 nữ chiến sĩ làm nhiệm vụ thông tin và trinh sát. Ông cười hiền: "Chúng tôi là thợ mỏ, chiến tranh thì cầm súng. Khi chiến đấu, chẳng còn ai nghĩ mình là công nhân hay bộ đội nữa. Chỉ biết phải giữ cho được vùng trời quê hương." Chính tinh thần ấy đã làm nên sức mạnh đặc biệt của thế trận phòng không nhân dân trên vùng than năm ấy.
Khoảng giữa trưa ngày 12/7/1972, chiếc kẻng báo động làm từ vỏ bom Mỹ bất ngờ vang lên dồn dập giữa đỉnh Ba Đèo. Âm thanh khô khốc lập tức xé tan bầu không khí yên tĩnh. Các khẩu đội nhanh chóng vào cấp một sẵn sàng chiến đấu. Trong hầm thông tin, nữ chiến sĩ Nguyễn Thị Hường áp chặt tai vào máy vô tuyến, liên tục tiếp nhận thông tin mục tiêu từ mạng ra-đa của Quân chủng Phòng không - Không quân. Tiếng hô của các trinh sát vang lên dồn dập: " Tiêu tiêu!"
Từ phía biển, những chấm đen nhỏ dần hiện rõ trên nền trời xanh. Chỉ ít phút sau, từng tốp máy bay phản lực Mỹ đã lao tới. Đại đội trưởng Đặng Bá Hát tay cầm cờ lệnh, giọng dõng dạc vang lên giữa tiếng động cơ phản lực: "Các khẩu đội... bám sát mục tiêu!" 4 khẩu pháo đồng loạt chuyển hướng. Những nòng pháo từ từ vươn cao. Trắc thủ liên tục báo cự ly: "Tám nghìn... Sáu nghìn... Năm nghìn năm trăm..." Khi cự ly đã vào đúng tầm bắn, lá cờ lệnh trên tay người đại đội trưởng bất ngờ hạ mạnh. Mệnh lệnh "Bắn!" vừa dứt, 4 khẩu pháo đồng loạt khai hỏa. Tiếng nổ dội rung cả đỉnh Ba Đèo. Những vệt lửa đỏ xé bầu trời lao thẳng vào đội hình máy bay Mỹ đang bổ nhào xuống đô thị Hồng Gai.
Loạt đạn đầu chưa trúng mục tiêu. Máy bay địch lập tức tản ra né tránh. Nhưng ngay sau đó, toàn bộ lưới lửa phòng không của vùng than đồng loạt khai hỏa. Từ Hà Lầm, Hà Tu, Bãi Cháy, từ các trận địa của mỏ, của bộ đội và từ những khẩu súng máy phòng không trên các tàu hải quân ngoài Vịnh Hạ Long, tất cả hợp thành một bức tường lửa nhiều tầng, nhiều lớp đan kín bầu trời. Bom đạn trút xuống dữ dội, đỉnh Ba Đèo chìm trong khói lửa, đất đá tung lên mù mịt.
Khoảng 15 giờ 45 phút, địch mở đợt tiến công dữ dội hơn. 38 chiếc máy bay Mỹ chia thành hai mũi. Một mũi đánh vào khu vực Hà Lầm, mũi còn lại nhằm bến phà Bãi Cháy - nơi 2 con phà chở hàng trăm người dân và phương tiện đang qua sông. Đại đội trưởng Đặng Bá Hát hiểu rằng nếu để tốp máy bay ấy ném bom, bến phà sẽ trở thành biển lửa. Ông lao khỏi hầm chỉ huy. Giữa tiếng bom rít và khói đạn mịt mù, lá cờ lệnh vẫn phấp phới trên tay người chỉ huy. Ông dõng dạc hô lớn: "Bám sát mục tiêu bay thấp! Lấy núi Bài Thơ làm chuẩn!" Ngay lập tức, 4 khẩu pháo đồng loạt đổi hướng. Loạt đạn thứ hai vươn lên đón đầu đội hình F-4H. Một chiếc trúng đạn, ánh lửa lóe lên nơi cánh trái. Chiếc máy bay chao đảo hướng ra phía Cửa Giữa rồi bốc cháy dữ dội, lao xuống mặt nước Vịnh Hạ Long.
Chiến sự về chiều càng khốc liệt, trận địa mịt mùng khói bom đạn, xăng dầu cháy từ đô thị dưới chân đồi bốc lên. Khói bụi che khuất tầm nhìn, 2 chiếc A-6 từ phía rừng Hoành Bồ bay thấp tập hậu, ném 4 quả bom bi mẹ chứa hàng 1.000 quả bom bi con bung ra nổ, hung khí giết người bao trùm đỉnh 104 của dải đồi Ba Đèo.
Nơi máu các anh hòa vào đất
Tiếng nổ dồn dập xé tung không gian. Đất đá, cây rừng và khói lửa cuộn lên thành những cột khói đen đặc. Hàng vạn viên bi thép từ bom chùm cày nát mặt đất, xuyên thủng công sự, xé toạc những ụ pháo vừa còn đỏ rực bởi những loạt đạn phòng không. Cả đỉnh Ba Đèo rung chuyển trong biển lửa. Khoảnh khắc bi tráng nhất trong cuộc đời Đại đội trưởng Đặng Bá Hát và đồng đội cũng bắt đầu từ đó...
Khi tiếng bom lắng xuống, những người còn sống lao đi tìm đồng đội. Khung cảnh khiến ai cũng nghẹn lại. Trận địa tan hoang loang vết máu, những khẩu pháo bị hư hỏng nặng. Khắp nơi ngổn ngang đất đá, mảnh bom, người thương vong. Đại đội trưởng Đặng Bá Hát đã anh dũng hy sinh. Ông ngã xuống ngay trên miệng hầm chỉ huy, trong tư thế vẫn hướng về phía biển - nơi những chiếc máy bay Mỹ đi rồi còn để lại hậu quả đau thương.
Khẩu đội trưởng Lê Minh Duật cùng các chiến sĩ Võ Như Côi, Nguyễn Xuân Nức và Hoàng Thí Sáng cũng vĩnh viễn nằm lại trên đỉnh núi Ba Đèo. 23 cán bộ, chiến sĩ khác bị thương. 4 khẩu pháo gần như mất khả năng chiến đấu. Đồng hồ khi ấy chỉ 16 giờ 40 phút ngày 12/7/1972.
Đặng Bá Hát khi ấy mới 36 tuổi. Ở căn nhà nhỏ nơi khu phố Mới, người vợ trẻ Đặng Thị Mát vẫn chưa hề biết chồng mình đã không bao giờ trở về. Bốn người con, một trai ba gái, từ đó lớn lên bằng ký ức về người cha chỉ còn trong những tấm ảnh cũ, những tấm huân chương và những câu chuyện được đồng đội kể lại mỗi dịp tháng Bảy.
Chiến tranh không chỉ cướp đi sinh mạng của những người lính. Nó còn để lại những khoảng trống không gì có thể bù đắp trong biết bao gia đình. Trong số năm người ngã xuống hôm ấy còn có liệt sĩ Nguyễn Xuân Nức. CCB Đại đội 34 vẫn còn nhớ một câu chuyện chưa bao giờ kể hết. Trước trận đánh, Bí thư Chi đoàn Mai Văn Ngôn từng vui vẻ hứa rằng sau đợt chiến đấu sẽ đứng ra tổ chức lễ cưới cho Nguyễn Xuân Nức với nữ chiến sĩ thông tin Phạm Thị Nhuần. Một lời hẹn rất đỗi bình dị giữa những ngày chiến tranh ác liệt. Nhưng lời hẹn ấy mãi mãi không thể thực hiện.
Không có lễ cưới nào diễn ra, không có ngày đoàn viên, tuổi xuân của họ đã dừng lại trên đỉnh Ba Đèo cùng buổi chiều mùa hè năm ấy. Chiến tranh không chỉ cướp đi sự sống, mà còn lấy đi những dự định bình thường nhất của con người; lấy đi một mái ấm chưa kịp dựng xây, một lời hứa chưa kịp thực hiện, một tương lai còn dang dở. Nhưng chính từ sự hy sinh ấy, một bản hùng ca của những người thợ mỏ cầm súng đã được viết nên.
Ngày 30/10/1996, tỉnh Quảng Ninh quyết định quy hoạch xây dựng Khu di tích lịch sử trận địa pháo cao xạ 37mm tại Ba Đèo. Ngày 5/11/1997, Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng Trận địa pháo cao xạ 37mm trên mỏm đồi 104 là Di tích lịch sử cấp quốc gia. Đó không chỉ là sự ghi nhận một chiến công trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, mà còn là sự tôn vinh lớp lớp công nhân vùng than đã sẵn sàng cầm súng bảo vệ Tổ quốc khi đất nước lâm nguy.
Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, bom đạn đã lùi xa, Ba Đèo hôm nay khoác lên mình diện mạo mới với những tuyến cáp treo hiện đại, những khu du lịch sầm uất và dòng người tấp nập tìm đến chiêm ngưỡng kỳ quan Vịnh Hạ Long. Ít ai biết rằng dưới những con đường uốn lượn và những công trình mới ấy vẫn còn có một phần lịch sử được viết bằng máu. Bởi vậy, mỗi dịp tháng Bảy, những cựu chiến binh Đại đội 34 vẫn lặng lẽ trở lại nơi này. Họ không trở về để tìm lại chiến tranh. Họ trở về để tìm một phần tuổi trẻ của mình, để thắp nén hương tưởng nhớ những đồng đội đã gửi trọn tuổi xuân nơi đỉnh Ba Đèo.
Đứng trước khoảng đồi lặng gió, không ai nói với ai một lời. Bởi tất cả đều hiểu, có những tấc đất đã trở nên thiêng liêng không phải vì cảnh quan, mà bởi nơi đó máu của những người anh hùng đã hòa vào đất mẹ, để đổi lấy bầu trời bình yên cho vùng than và cho Tổ quốc.
Nén hương trở về đúng nơi các anh năm lại
Buổi chiều trên đỉnh Ba Đèo, gió từ Vịnh Hạ Long vẫn miệt mài thổi lên mang theo vị mặn của biển. Những nén hương trên tay thân nhân liệt sĩ và các CCB đã cháy gần hết. Không còn tiếng quân lệnh dõng dạc. Không còn tiếng pháo cao xạ rung chuyển núi rừng. Không còn những tốp máy bay phản lực gầm rít trên bầu trời. Chỉ còn tiếng sóng vỗ từ xa, tiếng cáp treo lướt nhẹ qua sườn núi và tiếng cười trong trẻo của du khách giữa một Hạ Long thanh bình.
Năm mươi tư năm đã trôi qua, mảnh đất từng hứng chịu bom đạn ác liệt nhất của vùng than hôm nay đã trở thành một điểm đến nổi tiếng của du lịch Việt Nam. Mỗi năm, hàng triệu du khách tìm về để chiêm ngưỡng kỳ quan thiên nhiên thế giới, để cảm nhận nhịp sống năng động của một thành phố đang từng ngày đổi mới. Đó là thành quả đáng tự hào của hòa bình, của công cuộc đổi mới và của sự phát triển không ngừng.
Nhưng lịch sử chưa bao giờ đứng ngoài sự phát triển. Trái lại, lịch sử chính là phần hồn tạo nên chiều sâu của mỗi vùng đất. Một danh thắng có thể níu chân du khách bởi vẻ đẹp thiên nhiên. Song một vùng đất chỉ thực sự trở nên thiêng liêng khi con người hiểu rằng dưới mỗi con đường, mỗi triền đồi bình yên hôm nay còn có những lớp đất đã từng thấm máu những người ngã xuống vì Tổ quốc.
Ở nhiều quốc gia trên thế giới, những dấu tích chiến tranh được gìn giữ như một phần ký ức dân tộc. Không phải để khơi lại hận thù, mà để các thế hệ hôm nay và mai sau hiểu giá trị của hòa bình, hiểu rằng cuộc sống bình yên không bao giờ là món quà tự nhiên mà có.
Đối với Ba Đèo cũng vậy. Việc bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Di tích lịch sử quốc gia Trận địa pháo cao xạ 37mm không chỉ là trách nhiệm đối với quá khứ, mà còn là trách nhiệm đối với tương lai. Một không gian tưởng niệm được nghiên cứu, bổ sung phù hợp với quy hoạch bảo tồn di tích và các quy định của pháp luật sẽ không chỉ đáp ứng nguyện vọng chính đáng của thân nhân liệt sĩ, của những CCB còn sống, mà còn góp thêm chiều sâu văn hóa cho vùng đất di sản, để mỗi người khi dừng chân nơi đây đều có cơ hội lắng nghe câu chuyện về những người thợ mỏ đã lấy chính tuổi xuân và sinh mệnh của mình gìn giữ bầu trời Tổ quốc.Đó không chỉ là sự tri ân đối với một thế hệ đã cống hiến và hy sinh, mà còn là cách để lịch sử tiếp tục đồng hành cùng sự phát triển.
Trước lúc ra về, chị Đặng Thị Huệ lặng lẽ đặt bó cúc vàng xuống triền cỏ. Khói hương mỏng manh bay trong gió biển. Người con gái ngày nào mất cha khi còn thơ dại, nay mái tóc đã điểm bạc, đứng rất lâu ánh mắt xa xăm. Chị khẽ nói, như nói với chính người cha của mình: "Bố ơi... hôm nay các bác lại lên thăm bố..."
Không ai cầm được nước mắt, chiều Ba Đèo vẫn ngập nắng, Vịnh Hạ Long vẫn xanh như chưa từng có chiến tranh. Chỉ có đất là còn nhớ! Đất nhớ bước chân của người Đại đội trưởng năm ấy lao lên giữa mưa bom với lá cờ lệnh trong tay. Đất nhớ những người đồng đội đã ngã xuống bên 4 khẩu pháo còn đỏ lửa. Đất nhớ máu của Đặng Bá Hát, của Lê Minh Duật, Võ Như Côi, Nguyễn Xuân Nức, Hoàng Thí Sáng và biết bao người thợ mỏ cầm súng đã hòa vào từng thớ đất để giữ bình yên cho vùng than.
Tháng Bảy lại về, những nén hương tri ân lại được thắp lên. Và mỗi làn khói hương bay lên từ đỉnh Ba Đèo như nhắc nhở rằng: hòa bình hôm nay được dựng xây không chỉ từ những công trình mới, những tuyến đường mới hay những mùa than bội thu, mà còn từ sự hy sinh thầm lặng của những con người đã hiến dâng cả cuộc đời mình cho Tổ quốc.
Để mỗi mùa tri ân trở về, chúng ta không chỉ cúi đầu tưởng nhớ các anh hùng liệt sĩ bằng lòng biết ơn, mà còn biết gìn giữ những địa chỉ đỏ của lịch sử, để ký ức về một thế hệ "quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh" mãi được truyền lại cho các thế hệ mai sau./
Vũ Phong Cầm
