Có lẽ điều đáng chú ý nhất trong tham luận của Đặng Thị Thái Huyền nằm ở một sự chuyển hướng trong tư duy sáng tác. Theo chị, câu hỏi không nên là: “Người trẻ hôm nay có còn muốn xem lịch sử hay không?”, mà phải là: “Chúng ta kể lịch sử như thế nào để khán giả trẻ muốn xem?”
Đặt câu hỏi như vậy cũng có nghĩa là không quy trách nhiệm cho thị hiếu khán giả, mà đặt trách nhiệm trở lại với người làm phim. Khi một bộ phim lịch sử không thu hút công chúng, cần nhìn vào chính ngôn ngữ kể chuyện, cấu trúc kịch bản, cách xây dựng nhân vật, điểm nhìn trần thuật và khả năng tạo ra trải nghiệm cảm xúc của tác phẩm. Và “Mưa đỏ” là một trường hợp đặc biệt để kiểm chứng cho quan niệm ấy.
Từ sự kiện lịch sử đến con người trong Điện ảnh
Trong ký ức của người làm phim, những cảnh quay ám ảnh nhất đôi khi không phải những đại cảnh chiến tranh quy mô lớn, mà là những khoảnh khắc rất nhỏ: cảnh người lính thả mình xuống dòng sông Thạch Hãn; những chiến sĩ Tiểu đội 1 ngồi đối diện nhau, nói về thư nhà, về nỗi nhớ mẹ, về những ước mơ cho ngày mai. Có những chiến sĩ trẻ thuộc các đơn vị phối hợp đứng xem cảnh quay đã không cầm được nước mắt. Về mặt ngôn ngữ điện ảnh, đây chính là sự dịch chuyển từ tái hiện sự kiện sang kiến tạo trải nghiệm.
Chiến tranh là một phạm trù lịch sử lớn, với những chiến dịch, trận đánh, địa danh, mốc thời gian và những con số. Nhưng điện ảnh không nhất thiết phải chứng minh quy mô của lịch sử bằng cách liên tục mở rộng quy mô hình ảnh. Sức mạnh đặc thù của điện ảnh nằm ở khả năng làm cho cái lớn lao của lịch sử được cảm nhận thông qua cái cụ thể của một đời người.
Người lính không chỉ là một “nhân vật lịch sử”. Anh là một con người có mẹ để nhớ, có gia đình để thương, có tình yêu, tuổi trẻ, nỗi sợ hãi và những ước mơ chưa hoàn thành. Biết có thể chết nhưng vẫn lựa chọn bước về phía trước. Khi số phận con người trở thành điểm tựa của câu chuyện, sự kiện lịch sử không mất đi vị trí trung tâm. Ngược lại, nó được nhìn bằng chiều sâu nhân bản hơn. Thay vì lấy sự kiện để giới thiệu nhân vật, điện ảnh có thể lấy số phận nhân vật để dẫn dắt khán giả đi vào sự kiện.
Đó là sự thay đổi quan trọng về điểm nhìn trần thuật. Khán giả không chỉ được “cho biết” chuyện gì đã xảy ra, mà được đặt vào hoàn cảnh để cảm nhận con người đã nghĩ gì, yêu gì, mất gì và lựa chọn như thế nào. Bởi vậy, câu hỏi của nữ đạo diễn: “Sau tất cả khói lửa ấy, khán giả sẽ nhớ ai? Nhớ điều gì?” thực chất là câu hỏi về đích đến của ngôn ngữ điện ảnh.
Khán giả có thể quên một con số, nhưng khó quên một ánh mắt. Có thể không nhớ đầy đủ diễn biến một trận đánh, nhưng nhớ một người lính trẻ nói về mẹ, một người chờ đợi người thân, một giấc mơ chưa kịp thành hiện thực. Khi ấy, lịch sử không còn là những mốc thời gian nằm trên trang sách. Lịch sử có khuôn mặt, có tiếng nói, có nước mắt và có số phận.
Khi màn ảnh trở thành cây cầu đến di sản
Thành công của “Mưa đỏ” cho thấy một điều đáng suy nghĩ hơn đối với ngành văn hóa và du lịch: điện ảnh có thể tạo ra hành vi du lịch. Sau khi bộ phim công chiếu, Thành cổ Quảng Trị - địa danh gắn trực tiếp với câu chuyện 81 ngày đêm mùa hè năm 1972 - chứng kiến lượng khách tăng mạnh. Riêng tháng 8/2025, di tích đón 16.875 lượt khách, tăng 27% so với cùng kỳ; trong bốn ngày từ 30/8 đến 2/9, gần 10.000 lượt người đến thăm, riêng ngày 2/9 có hơn 3.800 lượt - con số được ghi nhận là kỷ lục.
Đáng chú ý, nhiều người trẻ đến Thành cổ không đơn thuần để “tham quan”. Họ đến sau khi xem phim, muốn tận mắt nhìn thấy nơi những nhân vật trên màn ảnh đã chiến đấu, muốn thắp một nén hương cho những người đã hy sinh. Nhiều bạn trẻ chia sẻ rằng khi đứng tại chính không gian từng diễn ra trận đánh, họ hiểu sâu sắc hơn cái giá của hòa bình.
Đây là một hiện tượng văn hóa - du lịch đáng được nhìn nhận nghiêm túc. Một bộ phim, nếu thành công, có thể làm thay đổi “bản đồ cảm xúc” của du khách. Trước khi xem phim, Thành cổ Quảng Trị có thể chỉ là một địa danh lịch sử trong sách. Sau bộ phim, nơi ấy trở thành không gian ký ức mà người xem muốn tự mình tìm đến.
Từ màn ảnh đến điểm đến vì thế không còn là một khoảng cách xa. Du lịch Quảng Trị đã nhanh chóng nhìn thấy cơ hội này. Các đơn vị lữ hành tổ chức những hành trình “Theo dấu Mưa đỏ”, kết nối Thành cổ Quảng Trị với sông Thạch Hãn, Hiền Lương - Bến Hải, địa đạo Vịnh Mốc, Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Trường Sơn, Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Đường 9...; ngành du lịch địa phương cũng tổ chức khảo sát, xây dựng sản phẩm “Mưa đỏ - Hành trình ký ức Quảng Trị”.
Như vậy, giá trị của điện ảnh đã vượt khỏi phạm vi phòng chiếu. Một tác phẩm nghệ thuật có thể trở thành nguồn tài nguyên mềm của du lịch: tạo cảm hứng khám phá, kéo dài thời gian lưu trú, mở rộng không gian trải nghiệm và quan trọng hơn, làm sâu sắc ý nghĩa của chuyến đi.
Nếu du lịch chỉ đưa du khách đến một địa danh, điện ảnh có thể giúp họ biết vì sao nơi ấy đáng đến. Nếu di sản lưu giữ ký ức, điện ảnh có thể giúp ký ức ấy tìm được một ngôn ngữ mới để đến với thế hệ trẻ. Đó chính là điểm giao thoa rất đáng chú ý giữa điện ảnh và du lịch văn hóa.
Không phải người trẻ quay lưng với lịch sử
Từ thực tiễn “Mưa đỏ”, luận điểm của Đặng Thị Thái Huyền càng trở nên thuyết phục: người trẻ không quay lưng với lịch sử; họ chỉ muốn tiếp nhận lịch sử bằng cách trực quan nhân văn; không giáo điều, kể tích sử thiếu sức hấp dẫn. Trong đổi mới khi lịch sử được kể bằng ngôn ngữ điện ảnh hiện đại, sức lan tỏa của nó có thể đi xa hơn nhiều so với cuốn sách khoa giáo. Điện ảnh không chỉ tạo ra khán giả, mà còn tạo ra những “người tìm đường” đến với di sản.
Đó là lý do câu chuyện “Mưa đỏ” đặc biệt có ý nghĩa đối với du lịch Việt Nam. Thành công của bộ phim cho thấy một điểm đến lịch sử không chỉ cần được quảng bá bằng những khẩu hiệu du lịch. Điểm đến cần một câu chuyện đủ sức lay động. Khi câu chuyện ấy được kể tốt trên màn ảnh, chính khán giả sẽ trở thành những người truyền bá tự nhiên cho điểm đến.
Từ góc độ này, đầu tư cho điện ảnh cũng có thể được nhìn như một hình thức đầu tư cho văn hóa và thương hiệu điểm đến. Những địa phương có di sản, danh thắng, ký ức lịch sử hoàn toàn có thể chủ động kết nối với các nhà làm phim, tạo điều kiện cho hoạt động sáng tác, hình thành các tour theo dấu tác phẩm, các không gian trải nghiệm điện ảnh, các chương trình chiếu phim tại chính địa danh lịch sử và những hoạt động giao lưu giữa nghệ sĩ với cộng đồng. Khi đó, du lịch không chỉ “ăn theo” điện ảnh, mà cùng điện ảnh kiến tạo giá trị văn hóa cho điểm đến.
Tham luận của Đặng Thị Thái Huyền vì vậy có thể được đọc ở một tầng rộng hơn câu chuyện đổi mới ngôn ngữ phim truyện. Đó là lời nhắc rằng muốn đưa lịch sử đến với công chúng hôm nay, trước hết phải tìm được một ngôn ngữ khiến họ muốn lắng nghe. Không chỉ kể những trận đánh, mà kể những con người trong trận đánh. Không chỉ tái hiện quá khứ, mà tạo ra trải nghiệm để quá khứ đối thoại với hiện tại.
Và không chỉ dừng lại ở rạp chiếu, mà để câu chuyện điện ảnh tiếp tục hành trình ngoài đời sống - nơi người xem có thể bước lên một chuyến tàu, một chiếc xe, tìm đến Thành cổ Quảng Trị, đứng bên dòng Thạch Hãn, thắp một nén hương và lặng im trước ký ức của những người đã nằm lại. Khi ấy, điện ảnh đã làm được điều lớn hơn việc kể một câu chuyện.
Điện ảnh đưa con người đến với lịch sử; lịch sử đưa con người đến với di sản; và di sản, qua du lịch, lại tiếp tục kể câu chuyện của mình với những thế hệ mới. Đó có lẽ là một trong những giá trị thiết thực và giàu sức lan tỏa nhất mà điện ảnh có thể đóng góp cho du lịch Việt Nam hôm nay.
Vũ Phong Cầm
