ĐỔI MỚI MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN, KHƠI THÔNG NGUỒN LỰC ĐỂ VIỆT NAM VƯƠN LÊN TRONG KỶ NGUYÊN MỚI

Không thể đạt mục tiêu mới bằng động lực cũ

Phát biểu khai mạc và đề dẫn, ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam nhấn mạnh, hội thảo là diễn đàn kết nối lý luận, thực tiễn, nghiên cứu khoa học và hoạch định chính sách, nhằm nhìn lại chặng đường 40 năm Đổi mới và tìm kiếm giải pháp cho giai đoạn phát triển mới.

Theo ông Lê Quốc Minh, 40 năm Đổi mới đã đưa Việt Nam trở thành quốc gia có thu nhập trung bình cao, hội nhập quốc tế sâu rộng, đời sống nhân dân được cải thiện và vị thế quốc tế ngày càng được nâng cao. Tuy nhiên, những lợi thế truyền thống như lao động giá rẻ, khai thác tài nguyên và mở rộng quy mô sản xuất đang dần thu hẹp, trong khi khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất, kinh doanh và quản trị.

“Không thể đạt được những mục tiêu phát triển mới bằng những động lực cũ”, ông Lê Quốc Minh nhấn mạnh. Việt Nam cần chuyển từ tăng trưởng dựa nhiều vào vốn, tài nguyên và lao động sang dựa trên năng suất, tri thức, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao. Cùng với đó là nâng cao năng suất lao động, hiệu quả sử dụng đất đai và vốn, tăng cường liên kết giữa các khu vực kinh tế, nâng cao sức lan tỏa của khu vực FDI và phát huy các động lực mới như kinh tế số, kinh tế xanh, AI và đổi mới sáng tạo.

Ông Lê Quốc Minh cũng chú trọng yêu cầu đổi mới tư duy, tạo đột phá về thể chế để khơi thông nguồn lực; cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đi đôi với trách nhiệm; nâng cao chất lượng quản trị quốc gia, tổ chức lại không gian phát triển và tăng cường liên kết vùng.

Tăng trưởng phải chuyển sang chiều sâu

Phát biểu chào mừng Hội thảo, PGS.TS Bùi Đức Thọ – Bí thư Đảng ủy, Giám đốc Đại học Kinh tế Quốc dân nhận định, nhìn lại chặng đường 40 năm thực hiện công cuộc Đổi mới (1986-2026), Việt Nam có quyền tự hào về những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử đã đạt được trên mọi lĩnh vực. Trong bối cảnh hiện nay, đất nước đang đứng trước một bước ngoặt lịch sử mang tính thời đại. Nghị quyết số 19-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đã chỉ rõ yêu cầu không thể tiếp tục dựa vào mô hình tăng trưởng cũ vốn phụ thuộc vào tài nguyên, vốn và lao động giá rẻ.

PGS.TS Bùi Đức Thọ nhấn mạnh, yêu cầu của “Kỷ nguyên mới” đòi hỏi một mô hình phát triển hoàn toàn mới, dựa trên nền tảng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và quản trị quốc gia hiện đại.

Trong dòng chảy đổi mới đó, Giám đốc Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, các cơ sở giáo dục đại học, đặc biệt là hai đại học hàng đầu của đất nước, không chỉ là nơi truyền thụ tri thức, cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao mà còn phải trở thành những địa chỉ tin cậy, có uy tín trong nghiên cứu và tư vấn chính sách cho Đảng, Nhà nước, các địa phương và cộng đồng doanh nghiệp.

Trình bày tham luận tại hội thảo, GS.TS Ngô Thắng Lợi, Giảng viên cao cấp Đại học Kinh tế Quốc dân, cho biết tốc độ tăng trưởng GDP của Việt Nam bình quân khoảng 6,4%/năm, đưa quy mô nền kinh tế từ khoảng 6,7 tỷ USD năm 1990 lên hơn 500 tỷ USD. Thu nhập bình quân đầu người tăng mạnh, giúp Việt Nam chuyển từ nhóm nước thu nhập thấp lên nhóm thu nhập trung bình cao.

Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng đang bộc lộ những điểm nghẽn. Tăng trưởng có xu hướng chậm lại, nền kinh tế vẫn phụ thuộc đáng kể vào vốn đầu tư và các yếu tố truyền thống. Khu vực FDI đóng góp lớn vào xuất khẩu nhưng liên kết với doanh nghiệp trong nước còn hạn chế. Khu vực tư nhân chủ yếu là doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ, năng lực công nghệ, quản trị và tham gia chuỗi giá trị còn hạn chế.

Theo số liệu được nêu tại hội thảo, chỉ khoảng 13% doanh nghiệp FDI có liên kết với doanh nghiệp trong nước và khoảng 2,3% có hoạt động nghiên cứu và phát triển. Trong khu vực tư nhân, doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm khoảng 85%, doanh nghiệp nhỏ 10%, còn doanh nghiệp vừa và lớn chỉ khoảng 5%.

GS.TS Ngô Thắng Lợi cho rằng mô hình phát triển đến năm 2030, tầm nhìn 2045 cần chuyển mạnh sang phát triển bao trùm và bền vững. Bên cạnh tăng trưởng kinh tế, cần coi trọng con người, văn hóa, môi trường, hội nhập quốc tế, đồng thời bảo đảm quốc phòng, an ninh và xây dựng hệ thống quản trị quốc gia hiện đại.

Từ góc nhìn về mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao, GS.TS Nguyễn Trọng Hoài, Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, cho rằng Việt Nam phải giải quyết căn bản bài toán năng suất. Tăng trưởng năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vẫn thấp so với nhiều quốc gia đang phát triển và các nền kinh tế mới nổi, trong khi dư địa tăng năng suất từ chuyển dịch cơ cấu lao động đang thu hẹp.

Theo GS.TS Nguyễn Trọng Hoài, nếu tiếp tục mô hình tăng trưởng cũ, mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao sẽ gặp nhiều thách thức. Ngược lại, cải cách mạnh mẽ, tập trung vào các điểm nghẽn về năng suất, công nghệ và năng lực doanh nghiệp có thể giúp Việt Nam đạt mục tiêu này trong khoảng năm 2045-2047.

Đáng chú ý, GS.TS Nguyễn Trọng Hoài đề xuất chuyển từ mô hình “1i”, chủ yếu dựa vào đầu tư, sang mô hình “3i”, gồm Investment - Infusion - Innovation, tức đầu tư, lan tỏa công nghệ và đổi mới sáng tạo. Việt Nam cần nâng cao nội lực doanh nghiệp trong nước, thúc đẩy chuyển giao công nghệ từ khu vực FDI và đưa doanh nghiệp Việt Nam lên những nấc thang có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Đổi mới quản trị, thúc đẩy lao động sáng tạo

TS Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, cho rằng đổi mới mô hình tăng trưởng trước hết phải bắt đầu từ đổi mới mô hình quản trị quốc gia, đặc biệt là phân cấp, phân quyền.

Theo ông, cấp nào có nhiều thông tin nhất nên được trao thẩm quyền giải quyết vấn đề thuộc phạm vi của mình. Những vấn đề thuộc thẩm quyền quốc gia do Trung ương quyết định, còn vấn đề nội bộ địa phương cần để địa phương tự quyết. Phân cấp không rõ ràng dễ dẫn tới tình trạng đẩy trách nhiệm lên cấp trên, làm chậm quá trình ra quyết định.

TS Nguyễn Sĩ Dũng cũng nhấn mạnh cần xây dựng thể chế chấp nhận rủi ro đối với đổi mới sáng tạo. Đổi mới luôn đi kèm rủi ro, do đó cần có cơ chế bảo vệ người dám nghĩ, dám làm. Với những vấn đề liên ngành, liên vùng, cần có cơ chế phối hợp hiệu quả, tránh tình trạng mỗi cơ quan chỉ xử lý một phần việc.

Từ thực tiễn doanh nghiệp, Anh hùng Lao động Trần Mạnh Báo, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn ThaiBinh Seed, cho rằng thể chế phải đi trước và được hiện thực hóa; doanh nghiệp cần chủ động tái cấu trúc chiến lược dựa trên khoa học - công nghệ. ThaiBinh Seed xây dựng chiến lược dựa trên ba trụ cột: nâng cao năng suất, đẩy mạnh khoa học - công nghệ và mở rộng hợp tác.

PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, nhấn mạnh doanh nghiệp phải là trung tâm của công cuộc đổi mới, với môi trường cạnh tranh tự do, công khai và minh bạch. Ông cho rằng mô hình phát triển hiện nay còn dựa vào đất đai và lao động trình độ thấp; vì vậy, thay đổi mô hình phát triển phải bắt đầu từ thay đổi cách đặt vấn đề, từ mô hình tăng trưởng sang mô hình phát triển.

Khoa học - công nghệ và nhân lực chất lượng cao

Tiến sĩ Hà Huy Ngọc, Giám đốc Trung tâm Chiến lược và Chính sách, Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, cho rằng khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo phải thẩm thấu vào mọi ngành, lĩnh vực. Các trường đại học hàng đầu cần phát huy vai trò đào tạo nhân tài, đồng thời tăng cường thương mại hóa kết quả nghiên cứu và kết nối Nhà nước, nhà khoa học, nhà trường với doanh nghiệp.

PGS-TS Bùi Đức Thọ, Giám đốc Đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng nền kinh tế cần giảm dần sự phụ thuộc vào tài nguyên, vốn và lao động giá rẻ, chuyển mạnh sang khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và quản trị quốc gia hiện đại. Các cơ sở giáo dục đại học không chỉ đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao mà còn cần phát huy vai trò nghiên cứu, tư vấn chính sách và đóng góp trí tuệ cho sự phát triển đất nước.

Tại hội thảo, các đại biểu tập trung thảo luận ba nhóm nội dung: mô hình tăng trưởng và các động lực phát triển kinh tế mới; phát triển văn hóa, xã hội, môi trường trong kỷ nguyên tăng trưởng mới; đổi mới tư duy, cải cách thể chế và quản trị quốc gia.

Tái thiết đồng bộ hệ sinh thái phát triển

Phát biểu tổng kết và bế mạc, PGS.TS Phạm Minh Tuấn, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản, cho biết gần 200 tham luận gửi tới hội thảo thể hiện tâm huyết và trách nhiệm của các nhà khoa học, chuyên gia và những người hoạt động thực tiễn. Các tham luận tập trung vào cơ sở lý luận và thực tiễn của mô hình phát triển, mối quan hệ giữa độc lập, tự chủ với hội nhập quốc tế, vai trò của con người, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, đổi mới thể chế và quản trị quốc gia.

Theo PGS.TS Phạm Minh Tuấn, đổi mới mô hình phát triển không chỉ là điều chỉnh mô hình tăng trưởng kinh tế mà phải là quá trình tái thiết đồng bộ hệ sinh thái phát triển đất nước, gồm kinh tế, xã hội, văn hóa - con người, môi trường, quốc phòng - an ninh, đối ngoại và quản trị quốc gia.

Những kết quả của hội thảo sẽ tiếp tục được nghiên cứu, chắt lọc để phục vụ công tác nghiên cứu, tư vấn chính sách và góp phần triển khai Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam.

Trong khuôn khổ hội thảo, Đại học Kinh tế Quốc dân và Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh cũng ký kết Thỏa thuận hợp tác nghiên cứu và tư vấn chính sách công, phối hợp triển khai các đề tài nghiên cứu, xây dựng báo cáo thường niên, tóm tắt chính sách phản ứng nhanh và chia sẻ nguồn lực về dữ liệu, công nghệ AI và mạng lưới chuyên gia.

Từ những trao đổi tại hội thảo, yêu cầu đặt ra đối với Việt Nam trong giai đoạn mới không chỉ là duy trì tăng trưởng mà phải kiến tạo một phương thức phát triển có chất lượng, chiều sâu và sức lan tỏa. Chuyển từ lợi thế lao động giá rẻ, tài nguyên và vốn sang năng suất, tri thức, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao; đồng thời đổi mới thể chế và quản trị quốc gia sẽ là những nền tảng quan trọng để Việt Nam khơi thông nguồn lực, nâng cao năng lực tự chủ và vươn lên trong kỷ nguyên phát triển mới.