Từ bục giảng đến giữ lửa nghề truyền thống
Ít ai biết rằng, trước khi trở thành người nghệ nhân tài hoa được nhiều du khách quốc tế biết đến, ông Toàn từng có 15 năm đứng trên bục giảng. Xuất phát từ nghề truyền thống của gia đình, ngay từ thuở bé, ông đã quen thuộc với việc cầm dao khắc. Tuy nhiên, vì cuộc sống mưu sinh khó khăn, ông đã quyết định từ bỏ nghề dạy học để trở về gắn bó với những con dấu gỗ cho đến tận ngày nay.
Nghệ nhân Phạm Ngọc Toàn chia sẻ: “Xuất phát từ nghề truyền thống gia đình, từ bé tôi đã quen với việc cầm dao khắc gỗ. Trước đây, tôi từng làm giáo viên nhưng cuộc sống mưu sinh khó khăn, tôi không thể chu cấp đầy đủ cho gia đình thế nên sau 15 năm đi dạy học tôi quyết định bỏ nghề để về gắn bó với con dấu gỗ cho đến nay.”
Cửa hàng mang tên Phúc Lợi tại địa chỉ số 6 Hàng Quạt không chỉ là nơi ông mưu sinh, mà còn là nơi ông lưu giữ truyền thống qua nhiều thế hệ của gia đình.
“Mỗi khi được tiếp xúc với khách du lịch trong và ngoài nước và đặc biệt là được trò chuyện chia sẻ về nghề với các bạn trẻ khiến cho tôi vô cùng phấn khởi. Sự yêu mến và trân trọng của khách hàng là nguồn động viên to lớn khiến tôi ngày càng yêu cái nghề này hơn. Ngoài là nguồn thu nhập thì công việc này đã đi cùng với gia đình tôi qua nhiều thế hệ, vậy nên giữ gìn truyền thống gia đình cũng là lý do quan trọng để tôi gắn bó với nghề.”
Quy trình kỳ công tạo nên một tác phẩm nghệ thuật
Để tạo ra một con dấu thủ công hoàn chỉnh, nghệ nhân phải trải qua rất nhiều công đoạn khắt khe. Đầu tiên quan trọng nhất là chọn gỗ, muốn tạo ra sản phẩm tốt thì phải sử dụng loại gỗ đạt tiêu chuẩn, loại gỗ thường được sử dụng là gỗ thừng mực. Sau khi chọn được phôi gỗ thì mài nhẵn mặt, tiếp đến là các công đoạn vẽ phác họa, chạm khắc. Mỗi công đoạn đều cần phải làm cẩn thận, tỉ mỉ tránh sai sót.
Bên cạnh đó, quy trình để hoàn thiện con dấu ngày xưa và nay cũng có những thay đổi: “Tôi vẫn sẽ sử dụng dao để khắc chi tiết nhưng bây giờ có các công đoạn sử dụng được máy móc hỗ trợ nên sẽ thuận tiện hơn. Ví dụ như ngày xưa nếu muốn mài cho con dấu bằng phẳng tôi sẽ phải sử dụng giấy ráp để mài một cách thủ công nhưng hiện nay đã có máy mài nên tiết kiệm thời gian hơn.”
Ông Toàn chia sẻ rằng công đoạn điêu khắc là đòi hỏi sự tập trung cao độ nhất, bởi chỉ cần một cái lỡ tay là các chi tiết sẽ bị hỏng, làm mất đi cái hồn vốn có của tác phẩm: “Trong các bước này, công đoạn điêu khắc là quan trọng hơn cả. Mỗi khách hàng đến đây đều có nhu cầu tạo ra cho mình một con dấu mang tính đặc trưng cá nhân và đúng với yêu cầu đưa ra, vì vậy người nghệ nhân khi làm đến bước này phải thực sự chú tâm.”
Dù ngày nay các bạn trẻ có những yêu cầu về khắc con dấu khác hẳn so với trước đây, ông vẫn sẵn lòng đáp ứng để hơi thở truyền thống luôn được duy trì trong đời sống hiện đại: “Trước đây con dấu gỗ phần nhiều khắc chữ triện và hoa văn trong tín ngưỡng thì giờ các bạn trẻ lại thích các nhân vật hoạt hình và gửi ảnh của bản thân và gia đình để làm trước và đến lấy sau.”
Sứ mệnh kết nối văn hóa qua những con dấu nhỏ
Cửa hàng của nghệ nhân Phạm Ngọc Toàn từ lâu đã trở thành một điểm đến văn hóa, đặc biệt thu hút khách du lịch Nhật Bản và các tờ báo lớn từ xứ sở hoa anh đào đến phỏng vấn, đưa tin. Đối với ông, mỗi con dấu không chỉ là một sản phẩm thương mại mà còn là một tác phẩm nghệ thuật mang những hình ảnh quen thuộc, đặc trưng của đất nước Việt Nam.
“Trong suốt những năm tôi làm nghề có rất nhiều kỉ niệm, nhiều người nổi tiếng đến đây làm con dấu, cũng có các báo đài lớn nhỏ trong và ngoài nước phỏng vấn rồi quay chụp. Cửa hàng tôi xuất hiện nhiều nhất trên báo Nhật Bản và khách người Nhật cũng là tệp khách phổ biến của cửa hàng. Kỉ niệm tôi nhớ nhất đó là có dịp được tiếp khách du lịch người Hà Lan đến khắc dấu cho cả gia đình: bố mẹ, con gái lớn và một thành viên đặc biệt sắp chào đời của họ.”
Nỗi trăn trở về một nghề đang dần mai một
Dẫu tình yêu nghề vẫn cháy bỏng, nghệ nhân Phạm Ngọc Toàn không khỏi chạnh lòng trước thực tế nghề khắc dấu gỗ đang ngày càng mai một: “Khoảng thời gian trước tôi cũng có nhận dạy học viên nhưng đáng tiếc chẳng ai theo được nghề vì quá trình học nghề khá vất vả. Có vẻ như nghề này đã không còn thực sự phù hợp với tính cách năng động của các bạn trẻ bây giờ. Có những ngày khách rất đông mà chỉ có một mình tôi làm thành ra phải làm đến mười mấy tiếng một ngày.”
Mỗi con dấu không chỉ là một sản phẩm mà còn là một tác phẩm nghệ thuật. Các con dấu được ông tạo ra đều có những hình ảnh quen thuộc, mang những nét đặc trưng của Việt Nam và từ những sản phẩm ấy phần nào giúp bạn bè quốc tế hiểu thêm về nét đẹp văn hóa của đất nước ta.
