Bài toán đặt ra là làm sao để một vùng đất có thêm sức sống mới, điểm Du lịch mà không làm phai mờ ký ức và tổn thương những giá trị tự nhiên vốn không thể phục hồi.
Nơi biển giữ lại một phần ký ức Vùng mỏ
Khu di tích và danh thắng Vũng Đục thuộc phường Cẩm Phả, rộng khoảng 10.000m², nằm dưới chân núi Bàn Cờ, bên vịnh Bái Tử Long. Quần thể gồm đền, đài tưởng niệm và hệ thống hang động, tạo nên một không gian vừa có ý nghĩa lịch sử, vừa mang giá trị cảnh quan và văn hóa tâm linh. Nhưng trước khi trở thành một điểm đến, Vũng Đục là nơi lưu giữ một câu chuyện đau thương của phong trào cách mạng Vùng mỏ.
Trong những năm 1948-1949, thực dân Pháp bắt nhiều đoàn viên công đoàn, thanh niên cứu quốc và người dân khu mỏ yêu nước. Những người bị bắt bị tra tấn dã man. Nhiều người đã bị sát hại và đưa ra biển dìm xuống Vũng Đục.
Câu chuyện về 5 nữ công nhân mỏ Cẩm Phả hoạt động bí mật và hy sinh năm 1948 từng được nhà thơ Huy Cận kể lại trong bài thơ “Năm người con gái anh hùng Cẩm Phả”. 5 người được nhắc đến là chị Tý, chị Ly, chị Bích, chị Mão, chị Xuyến. Bài thơ được đăng trên Báo Nhân Dân. Sau đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi năm huy hiệu của Người về Cẩm Phả để tặng gia đình năm nữ liệt sĩ.
Ông Phạm Thạnh 85 tuổi, cho rằng với những hy sinh của các anh hùng, liệt sĩ, Vũng Đục cần được nghiên cứu để lập hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích cấp quốc gia.
Nhưng những hồ sơ lịch sử được lưu giữ sau này cho thấy số người hy sinh tại Vũng Đục còn lớn hơn nhiều. Theo báo cáo của Ban Thường vụ Công đoàn mỏ Cẩm Phả lập năm 1959, có 8 nữ chiến sĩ bị sát hại và dìm xuống biển cùng 3 nam thanh niên khác. Tám nữ liệt sĩ được xác định danh tính gồm Nguyễn Thị Tý, Phạm Thị Tỵ, Đoàn Thị Mão, Nguyễn Thị Bích, Trần Thị Thu, Phạm Thị Ngọ, Phạm Thị Xuyến và Trần Thị Nga.
Sách “Lịch sử phong trào công nhân và công đoàn tỉnh Quảng Ninh” tập 1 ghi lại một con số khác: địch bắt 61 người, tra tấn và giết chết 52 người, trong đó có 30 người bị dìm xuống Vũng Đục, gồm 8 phụ nữ. Những con số ấy cho thấy phía sau một địa danh tưởng như bình lặng bên bờ vịnh là một phần lịch sử không thể lãng quên.
Bảo tàng Quảng Ninh hiện lưu giữ chiếc áo bà ba may bằng vải phin gụ của chị Nguyễn Thị Tý cùng một hòn đá và hai sợi dây điện được cho là liên quan đến việc thực dân Pháp dùng đá buộc vào bao tải để nhấn chìm những chiến sĩ cách mạng xuống biển.
Để tưởng nhớ những người đã hy sinh, Đảng bộ và nhân dân Cẩm Phả xây dựng đài tưởng niệm dưới chân núi Bàn Cờ, gần nơi các chiến sĩ cách mạng bị dìm xuống biển. Những bức phù điêu lớn phía sau đài tái hiện sự hy sinh của các liệt sĩ Vũng Đục.
Đền thờ các liệt sĩ Vũng Đục nằm trong quần thể di tích, được xây dựng trên khuôn viên 11,5ha, diện tích khoảng 3.000m². Công trình gồm 3 gian 2 chái theo hình chữ Đinh, cổng tam quan, Tả vu, Hữu vu và hai nhà bia ghi lại các sự kiện, công lao đóng góp của các cá nhân, tổ chức.
Khu di tích và danh thắng Vũng Đục được xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh năm 1999. Sau hơn 25 năm, câu chuyện về việc tiếp tục nâng tầm giá trị của di tích đang được đặt ra. Ông Phạm Thạnh trên 85 tuổi, người sáng lập Công ty CP Vũng Đục, cho rằng với những hy sinh của các anh hùng, liệt sĩ, Vũng Đục cần được nghiên cứu để lập hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích cấp quốc gia. Đó không chỉ là câu chuyện về một danh hiệu. Với Vũng Đục, việc bảo tồn, tư liệu hóa và kể lại đầy đủ câu chuyện lịch sử có ý nghĩa quan trọng trong việc hình thành một điểm đến giáo dục truyền thống, nơi du khách đến không chỉ để tham quan mà còn để tưởng niệm.
Từ núi Bàn Cờ nhìn ra vịnh Bái Tử Long
Nếu lịch sử tạo nên chiều sâu cho Vũng Đục thì núi đá và hang động lại tạo nên sức hút của cảnh quan. Nằm dưới chân núi Bàn Cờ, bên vịnh Bái Tử Long, quần thể danh thắng này có hệ thống 5 hang động gồm Thiên Đăng, Long Vân, Ngỡ Ngàng, Kim Quy và hang Dơi.
Động Thiên Đăng ở độ cao khoảng 46m so với mực nước biển, diện tích khoảng 300m². Từ đây có thể quan sát một phần không gian vịnh Bái Tử Long. Bên trong động, những rèm đá và thạch nhũ tạo nên nhiều hình thù tự nhiên. Ánh sáng từ cửa động xuyên vào những khối đá khiến không gian thay đổi theo từng thời điểm.
Động Long Vân nằm cao hơn Thiên Đăng, bên trong chia thành hai nhánh. Các khối đá có nhiều hình dáng khác nhau, gợi liên tưởng đến voi, thiên nga, quả chuông hay đài sen. Một số ô đá non với nhiều kích cỡ được người dân địa phương gọi là “kho vàng”.
Tại hang Kim Quy và động Ngỡ Ngàng, những khối đá tự nhiên tiếp tục tạo nên các hình tượng giàu sức tưởng tượng. Hành trình kết thúc ở hang Dơi, nơi còn có nhiều loài dơi sinh sống.
Điểm đáng chú ý của Vũng Đục là các hang động không đứng riêng lẻ. Chúng nằm trong một không gian cảnh quan gồm núi đá, biển và vịnh, đồng thời gắn với đền thờ và đài tưởng niệm. Vì thế, một chuyến tham quan có thể kết nối nhiều trải nghiệm trong cùng một hành trình: tìm hiểu lịch sử, tưởng niệm, tham quan tâm linh, khám phá địa chất và ngắm cảnh Vịnh.
Đặt trong không gian du lịch Quảng Ninh, Vũng Đục cũng có vị trí riêng. Hạ Long đã trở thành thương hiệu du lịch quốc tế với di sản thiên nhiên thế giới. Bái Tử Long sở hữu không gian biển đảo rộng lớn, cảnh quan còn nhiều dư địa khai thác. Cẩm Phả lại có chiều sâu của lịch sử công nhân mỏ, văn hóa Vùng than và hệ thống núi đá ven biển.Vũng Đục nằm ở điểm giao của những giá trị ấy. Nếu được kết nối tốt, nơi đây có thể trở thành một mắt xích trong hành trình khám phá rộng hơn: từ câu chuyện lịch sử Vùng mỏ, qua không gian văn hóa tâm linh, vào lòng núi đá và mở ra cảnh quan vịnh Bái Tử Long. Cách tiếp cận này cũng giúp Vũng Đục tránh trở thành một điểm tham quan đơn lẻ. Du khách có thể đến đây không chỉ để “xem hang động”, mà trải nghiệm một không gian có nhiều lớp câu chuyện, từ con người đến thiên nhiên.
Khai thác để di tích có thêm sức sống
Những năm gần đây, hoạt động khai thác du lịch tại Vũng Đục có sự tham gia của doanh nghiệp. Công ty CP Vũng Đục và Công ty TNHH Hang Ngọc Rồng đang đưa một số hang động vào khai thác tham quan, tổ chức sự kiện văn hóa, ẩm thực và các hoạt động trải nghiệm.
Một trong những hoạt động đáng chú ý là Hang Ngọc Rồng được lựa chọn làm không gian tổ chức Welcome Dinner trong chương trình Ngày Lữ hành Việt Nam 2025 tại Quảng Ninh. Sự kiện cho thấy những không gian hang động vốn chỉ được nhìn như tài nguyên tự nhiên có thể được khai thác để tạo ra sản phẩm du lịch mới, nếu có cách tổ chức phù hợp.
Một số chương trình nghệ thuật, trong đó có show thực cảnh “Đi tìm Dấu Ngọc”, cũng được xây dựng để kết hợp cảnh quan tự nhiên với nghệ thuật trình diễn. Cùng với đó là các dịch vụ tham quan hang động, ẩm thực và tổ chức sự kiện. Những hoạt động này cho thấy một thực tế: khi có nguồn lực đầu tư, những tài nguyên lâu nay còn ít được khai thác có thể trở thành sản phẩm du lịch, tạo thêm sức hút cho điểm đến.
Tuy nhiên, với Vũng Đục, khai thác cũng đồng nghĩa với yêu cầu quản lý chặt chẽ hơn. Hang động và thạch nhũ được hình thành qua hàng triệu năm nhưng có thể bị tổn thương chỉ sau một thời gian ngắn nếu khai thác thiếu kiểm soát. Ánh sáng nhân tạo, tiếng ồn, lượng khách, hoạt động ẩm thực, rác thải hay việc tổ chức các sự kiện đông người đều cần được tính toán trên cơ sở sức chịu tải của từng không gian.
Đặc biệt, di tích lịch sử và không gian tưởng niệm các liệt sĩ không thể được nhìn đơn thuần như một sản phẩm thương mại. Hoạt động du lịch cần giúp du khách hiểu hơn về lịch sử Vũng Đục, thay vì làm mờ đi ý nghĩa vốn có của địa danh. Ở đây, vai trò của doanh nghiệp là rất rõ: đầu tư, tạo sản phẩm, tổ chức dịch vụ và đưa tài nguyên vào khai thác hiệu quả. Nhưng vai trò quản lý của Nhà nước cũng không thể thiếu. Cơ quan quản lý cần xác định rõ khu vực bảo vệ di tích, khu vực được phép khai thác; kiểm soát số lượng khách; quy định việc tổ chức sự kiện trong hang; giám sát môi trường và bảo vệ hệ thống thạch nhũ. Cùng với đó là yêu cầu bảo đảm nguồn lực từ hoạt động du lịch được sử dụng một phần cho công tác bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị di tích. Đó là cách để khai thác và bảo tồn không trở thành hai hướng đi đối lập.
Vũng Đục hôm nay đang có cơ hội trở thành một điểm đến mới của Cẩm Phả và không gian du lịch Bái Tử Long. Nhưng sức hấp dẫn của nơi này không chỉ nằm ở những hang động hay những khối thạch nhũ. Dưới chân núi Bàn Cờ, bên mặt nước Bái Tử Long, còn có một câu chuyện lịch sử được viết bằng sự hy sinh của những người con Vùng mỏ.
Bởi vậy, đánh thức Vũng Đục không chỉ là mở thêm một điểm tham quan. Đó là hành trình đưa một vùng đất có lịch sử, cảnh quan và văn hóa bước vào đời sống du lịch hôm nay. Những người đã nằm lại nơi đây không thể trở về. Nhưng câu chuyện về họ có thể được kể lại cho mỗi du khách bằng một cách khác: qua đài tưởng niệm, qua những tư liệu lịch sử, qua không gian tâm linh và cả hành trình khám phá những hang động bên Vịnh.
Để Vũng Đục có thêm sức sống, cần nguồn lực của doanh nghiệp. Nhưng để sức sống ấy không làm tổn thương những giá trị đã được trao truyền qua thời gian, cần một bàn tay quản lý đủ chặt chẽ và một tầm nhìn đủ dài. Đó có lẽ mới là thước đo quan trọng nhất của việc khai thác Vũng Đục hôm nay: không chỉ có thêm bao nhiêu du khách đến, mà còn giữ được bao nhiêu giá trị lịch sử và tự nhiên cho những người sẽ đến đây trong nhiều năm sau.
Vũ Phong Cầm
