Từ ngày 26/9/2026 đến 25/3/2027, tại Trung tâm Khám phá Khoa học và Đổi mới sáng tạo - ExploraScience Quy Nhơn, công chúng có dịp khám phá đầm Thị Nại qua triển lãm “Đầm Thị Nại: Di sản thiên nhiên đáng được gìn giữ”. Triển lãm là kết quả của dự án hợp tác Pháp – Việt “Sống cùng dòng sông”, do Viện Nghiên cứu vì sự Phát triển Pháp (IRD), Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH) cùng các đối tác thực hiện, với sự hỗ trợ của Đại sứ quán Pháp và Viện Pháp tại Việt Nam.
Thông qua nhiếp ảnh, minh họa, phim tài liệu và những nội dung được xây dựng từ kết quả nghiên cứu khoa học, triển lãm đưa người xem tiếp cận đầm Thị Nại từ nhiều góc độ: cảnh quan tự nhiên, hệ sinh thái, cộng đồng dân cư, sinh kế và những biến đổi đang diễn ra trong môi trường đầm phá.
Từ vẻ đẹp cảnh quan đến một hệ sinh thái sống động
Nằm ngay gần Quy Nhơn, đầm Thị Nại là nơi giao hòa giữa các dòng sông, lưu vực sông và biển. Theo tài liệu giới thiệu triển lãm, đây là một trong những hệ đầm phá ven biển quan trọng của khu vực, đồng thời là không gian gắn bó mật thiết với đời sống của cộng đồng dân cư xung quanh.
Đầm cung cấp nhiều nguồn lợi cho người dân, đặc biệt thông qua hoạt động đánh bắt và nuôi trồng thủy sản. Bên cạnh giá trị sinh kế, nơi đây còn sở hữu các hệ sinh thái phong phú, đóng vai trò đối với đa dạng sinh học và sự vận hành của vùng ven biển.
Điều làm nên nét đặc biệt của Thị Nại không chỉ nằm ở cảnh quan mà còn ở sự vận động liên tục của một hệ thống tự nhiên chịu ảnh hưởng đồng thời từ thủy triều, nguồn nước và trầm tích từ các dòng sông, cũng như những biến động theo mùa do chế độ gió mùa.
Vì thế, một chuyến khám phá Thị Nại, dưới góc nhìn của triển lãm, không đơn thuần là ngắm nhìn một vùng mặt nước rộng lớn. Đó còn là cơ hội để hiểu phía sau cảnh quan ấy là một hệ thống tự nhiên phức tạp, nơi sông, đầm và biển liên tục tương tác với nhau.
Triển lãm được xây dựng xoay quanh bốn chủ đề có mối liên hệ với nhau, từ vẻ đẹp và sự đa dạng của cảnh quan, cách thức vận hành của hệ đầm, những giá trị mà Thị Nại mang lại cho cộng đồng và môi trường tự nhiên, đến các áp lực mà hệ sinh thái đang phải đối mặt. Qua đó, công chúng được tiếp cận với vai trò của nghiên cứu khoa học và quan trắc dài hạn trong việc hiểu, quản lý và bảo tồn đầm.
Khi một điểm đến được nhìn từ góc độ khoa học
Một điểm đáng chú ý của triển lãm là cách đưa những kết quả nghiên cứu khoa học đến gần công chúng bằng ngôn ngữ của hình ảnh và nghệ thuật.
Các tác phẩm nhiếp ảnh của Nicolas Cornet, Vũ Khôi Nguyên và Alexis Chaigneau, những minh họa nguyên bản của Paul Rey cùng bộ phim tài liệu ngắn “Mùa Thị Nại” do Solène Ouillon thực hiện tạo nên một cách kể chuyện trực quan về vùng đầm phá. Các tác phẩm được thực hiện với sự phối hợp của các nhà khoa học trong dự án, giúp kết nối giữa hình ảnh, trải nghiệm và tri thức khoa học.
Đằng sau những hình ảnh ấy là một quá trình nghiên cứu công phu. Từ năm 2025, các nhà khoa học IRD, USTH cùng các đối tác Việt Nam và Pháp đã tiến hành nhiều đợt khảo sát tại các thời điểm khác nhau trong năm và trên toàn bộ đầm Thị Nại. Các quan trắc cho thấy đây là một môi trường có mức độ biến động cao.
Thủy triều có thể khiến mực nước thay đổi khoảng 0,5-2 m tùy từng thời kỳ; trong chu kỳ mùa, mực nước trung bình có thể thay đổi từ 50-60 cm. Vào mùa mưa, lượng nước lớn từ sông đổ vào làm giảm độ mặn và tăng độ đục; trong mùa khô, lưu lượng sông giảm tạo điều kiện để nước biển xâm nhập sâu hơn, làm độ mặn tăng lên.
Các nhà khoa học cũng phân tích chất hữu cơ và một số chất ô nhiễm, trong đó có PFAS và các kim loại vi lượng. Tài liệu nghiên cứu cho biết các kết quả hiện tại chưa cho thấy sự suy giảm chất lượng nước trên diện rộng. Tuy nhiên, sự khác biệt theo mùa và theo khu vực cho thấy cần tiếp tục quan trắc môi trường trong dài hạn để phân biệt rõ hơn giữa các biến động tự nhiên và những tác động từ hoạt động của con người.
Ba góc nhìn để hiểu Thị Nại hôm nay và tương lai
Một trong những nội dung đáng chú ý được giới thiệu tại triển lãm là phương pháp nghiên cứu kết hợp ba cách tiếp cận: quan trắc thực địa, quan sát vệ tinh và mô hình số.
Nếu khảo sát thực địa giúp các nhà khoa học đo đạc trực tiếp trạng thái của đầm ở những thời điểm và mùa khác nhau, dữ liệu vệ tinh lại mang đến cái nhìn tổng thể từ không gian. Trong khi đó, mô hình số giúp mô phỏng sự lưu thông của nước, sự trao đổi giữa sông, đầm và đại dương, đồng thời thử nghiệm những kịch bản có thể xảy ra trong tương lai.
Các nhà khoa học sử dụng dữ liệu từ vệ tinh Sentinel-3 của châu Âu và SWOT, chương trình hợp tác Pháp – Hoa Kỳ giữa CNES và NASA. Những phép đo trực tiếp tại đầm được dùng để kiểm tra và xác nhận thông tin thu được từ vệ tinh, từ mực nước đến một số thông số về chất lượng nước.
Trong khi đó, mô hình số cho phép nghiên cứu thời gian lưu của nước trong đầm – một thông số quan trọng để đánh giá khả năng thay mới nước cũng như quá trình vận chuyển hoặc đào thải các chất dinh dưỡng và chất ô nhiễm. Các kịch bản về điều tiết dòng chảy sông, quy hoạch và phát triển khu vực ven đầm hay tác động của biến đổi khí hậu, trong đó có mực nước biển dâng và những thay đổi của chu trình thủy văn, cũng có thể được đưa vào mô phỏng.
Cách tiếp cận này cho thấy giá trị của triển lãm không chỉ nằm ở việc giới thiệu một cảnh quan đẹp của Quy Nhơn. Qua những câu chuyện khoa học được chuyển tải bằng hình ảnh và nghệ thuật, Thị Nại hiện lên như một hệ thống tự nhiên đang vận động, nơi những thay đổi của sông, biển, khí hậu và hoạt động con người đều có thể tạo ra những tác động qua lại.
Với du lịch, cách kể câu chuyện ấy cũng gợi mở một hướng tiếp cận đáng chú ý: khám phá điểm đến không chỉ dừng ở việc thưởng ngoạn cảnh quan mà còn có thể bắt đầu từ việc hiểu nơi mình đang đến. Khi tri thức khoa học được chuyển hóa thành trải nghiệm dễ tiếp cận, một vùng đầm phá có thể trở thành không gian giáo dục, trải nghiệm và kết nối cộng đồng với thiên nhiên.
Triển lãm “Đầm Thị Nại: Di sản thiên nhiên đáng được gìn giữ” vì thế không chỉ kể câu chuyện về một vùng nước nằm bên Quy Nhơn, mà còn đặt ra câu hỏi về cách con người hiểu, sử dụng và gìn giữ những không gian tự nhiên đang đồng hành cùng quá trình phát triển của đô thị và cộng đồng.
Từ ngày 26/9/2026 đến 25/3/2027, tại ExploraScience Quy Nhơn, câu chuyện ấy được kể bằng sự gặp gỡ giữa khoa học và nghệ thuật – để một cảnh quan quen thuộc có thể được nhìn lại bằng một góc nhìn sâu hơn, và từ đó mở ra thêm những suy nghĩ về giá trị lâu dài của thiên nhiên đối với đời sống và hành trình phát triển bền vững của điểm đến.
