Từ câu chuyện văn hóa đến hành trình trưởng thành
Ngày 10/10, tại TP.HCM, dự án SẮC – 54 Dân tộc Việt Nam chính thức ra mắt Vlog “Sắc Khmer”, sản phẩm đầu tiên của dự án hướng đến khám phá, kể lại những câu chuyện văn hóa bằng góc nhìn của người trẻ. Được khởi xướng bởi Doanh nghiệp xã hội Cùng Con Đi Khắp Thế Gian, SẮC theo đuổi hướng tiếp cận kết hợp giáo dục, nghệ thuật và trải nghiệm thực tế, với mong muốn mở rộng cơ hội học tập sáng tạo, đồng thời giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về bản sắc của mình và cộng đồng.
Điểm đặc biệt của “Sắc Khmer” nằm ở cách kể chuyện không đặt văn hóa trong khuôn khổ của những kiến thức cần ghi nhớ, mà để các nhân vật trực tiếp bước vào đời sống địa phương, gặp gỡ con người, tìm hiểu phong tục và trải nghiệm những giá trị được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Mùa lễ Sene Dolta của đồng bào Khmer. Ảnh minh họa.
Bối cảnh được lựa chọn là Sóc Trăng trong mùa lễ Sene Dolta của đồng bào Khmer. Đây là dịp lễ mang ý nghĩa tưởng nhớ tổ tiên, thể hiện đạo hiếu và lòng biết ơn đối với ông bà, cha mẹ. Qua những hoạt động trải nghiệm, không gian văn hóa tại chùa Kh’leang, những cuộc gặp gỡ với người dân và các bạn nhỏ địa phương, Vlog đưa người xem đến gần hơn với đời sống tinh thần của cộng đồng Khmer Nam Bộ.
Tuy nhiên, câu chuyện không chỉ xoay quanh một lễ hội hay những nét văn hóa đặc sắc. Nhân vật trung tâm là Trần Đông Phong, thường được gọi là bé Tôm, 15 tuổi, mắc hội chứng ADHD và gặp nhiều khó khăn trong giao tiếp. Đồng hành cùng Tôm là Liêu Thị Ánh Nhi, cô bé người Khmer được dự án công bố là đại sứ đầu tiên của SẮC.
Từ một cậu bé ham chơi, dành nhiều thời gian cho trò chơi điện tử và có những thói quen chưa phù hợp, Tôm bước vào môi trường sống khác biệt, nơi em phải quan sát, lắng nghe, tham gia hoạt động thực tế và học cách quan tâm đến những người xung quanh. Quá trình ấy không diễn ra bằng những lời khuyên hay bài học lý thuyết, mà qua những trải nghiệm cụ thể, từ tìm hiểu văn hóa, gặp gỡ cộng đồng đến chia sẻ với những bạn nhỏ có hoàn cảnh khó khăn.
Theo thông tin từ ban tổ chức, quá trình ghi hình Vlog kéo dài gần 66 giờ, đòi hỏi Tôm phải ghi nhớ nhiều lời thoại, phối hợp với ê-kíp và vượt qua những khó khăn của bản thân. Thành quả không nằm ở sự hoàn hảo của một sản phẩm chuyên nghiệp, mà ở nỗ lực để một cậu bé từng gặp trở ngại trong giao tiếp có thể tham gia và hoàn thành hành trình kể chuyện của mình.
Sự thay đổi của Tôm cũng là điều khiến những người đồng hành với dự án xúc động. Ông Huỳnh Quốc Vũ, Giám đốc Marketing Công ty Du học Tận Tâm – Finnolla, đơn vị tài trợ Vlog, cho biết ông bất ngờ khi chứng kiến cậu bé từ chỗ ít nói có thể bình tĩnh dẫn dắt một Vlog dài gần 45 phút. Đặc biệt, quyết định dùng tiền công làm việc trong mùa hè để tặng quà học tập cho các tăng sinh đã cho thấy những chuyển biến đáng ghi nhận trong suy nghĩ và cách ứng xử của em.
Câu chuyện ấy gợi ra một vấn đề gần gũi với nhiều gia đình hiện nay: trẻ em không chỉ cần được trang bị kiến thức, mà còn cần môi trường để trải nghiệm, tự nhận thức và học cách sẻ chia. Với những trẻ có khác biệt trong phát triển, cơ hội tham gia các hoạt động phù hợp, cùng sự kiên nhẫn và đồng hành của người lớn, càng có ý nghĩa đối với quá trình hình thành kỹ năng và sự tự tin.
Học văn hóa bằng trải nghiệm, nuôi dưỡng sự thấu hiểu
Với sư Lý Thanh An, đại diện chùa Kh’leang tại Sóc Trăng, việc tham gia Vlog không đơn thuần là giới thiệu những giá trị văn hóa Khmer, mà còn là cơ hội để kết nối những con người có hoàn cảnh và xuất phát điểm khác nhau. Trong quá trình ghi hình, sư trực tiếp hướng dẫn, giải thích cho các thành viên ê-kíp và diễn viên về những kiến thức văn hóa, tín ngưỡng của địa phương. Qua đó, các bạn trẻ có điều kiện tiếp cận văn hóa bằng sự quan sát và trải nghiệm, thay vì chỉ tiếp nhận thông tin một chiều.
Sư Lý Thanh An cho rằng sự đồng hành giữa một cậu bé người Kinh mắc ADHD và một cô bé người Khmer mang ý nghĩa nhân văn rõ nét. Khác biệt về dân tộc hay những khó khăn cá nhân không nhất thiết trở thành khoảng cách nếu con người biết lắng nghe, thấu hiểu và đối xử với nhau bằng lòng trắc ẩn.
Thông điệp ấy cũng được thể hiện qua những hoạt động cộng đồng trong quá trình thực hiện Vlog. Theo bà Trương Ngọc Minh Đăng, nhà sáng lập Doanh nghiệp xã hội Cùng Con Đi Khắp Thế Gian, đồng sáng lập dự án SẮC, ê-kíp đã trao hơn 200 phần quà học tập cho các tăng sinh tại Trường Bổ túc Văn hóa Pali Trung cấp Nam Bộ. Hai nhân vật chính của Vlog còn được tham gia lớp học tiếng Anh cùng những trẻ em có hoàn cảnh khó khăn.
Những trải nghiệm này giúp câu chuyện văn hóa vượt ra ngoài phạm vi ghi hình. Các nhân vật không chỉ tìm hiểu về một cộng đồng khác, mà còn trực tiếp tham gia hoạt động sẻ chia, nhận biết những điều kiện sống khác nhau và suy ngẫm về trách nhiệm của bản thân với xã hội.
Bà Trương Ngọc Minh Đăng cho biết ý tưởng hình thành SẮC bắt nguồn từ hành trình cùng con đi qua nhiều vùng miền để tìm kiếm phương thức hỗ trợ con phát triển khả năng giao tiếp. Trong những chuyến đi, việc gặp gỡ các cộng đồng dân tộc và chứng kiến khát vọng vươn lên của nhiều bạn trẻ đã thôi thúc bà cùng các cộng sự xây dựng một dự án tạo điều kiện để trẻ em được khám phá năng lực, kể câu chuyện của chính mình và tiếp cận những cơ hội học tập mới.
Theo bà, nếu mỗi đứa trẻ có thể cất lên tiếng nói của cộng đồng mình, giới thiệu văn hóa của dân tộc mình với thế giới, những câu chuyện ấy sẽ góp phần kết nối các thế hệ, hạn chế sự đứt gãy trong việc trao truyền văn hóa và nuôi dưỡng sự tôn trọng đối với khác biệt.
Đó cũng là cách SẮC lựa chọn để tiếp cận giáo dục. Thay vì xem các bạn trẻ dân tộc thiểu số là đối tượng thụ hưởng hay nhân vật được người khác kể lại câu chuyện, dự án hướng đến việc tạo điều kiện để các em trực tiếp tham gia sáng tạo, thể hiện bản sắc và từng bước làm chủ cách giới thiệu giá trị văn hóa của cộng đồng mình.
Mở rộng cơ hội cho người trẻ kể câu chuyện của chính mình
Theo định hướng của dự án, SẮC được xây dựng trên năm mục tiêu: thúc đẩy công bằng giáo dục qua nghệ thuật, giúp người trẻ nhận diện bản sắc cá nhân, nuôi dưỡng năng lực tự chủ, tạo cơ hội để các em được xã hội công nhận và thúc đẩy quá trình học tập hai chiều giữa người thực hiện dự án với cộng đồng địa phương.
Trước khi xây dựng hồ sơ, Hồ Ngọc Phương Anh, đồng sáng lập dự án, cùng các cố vấn và cộng sự đã khảo sát định tính với hơn 80 học sinh thuộc các dân tộc Stiêng, Khmer, Mường, Thái tại huyện Lộc Ninh, Bình Phước; đồng thời khảo sát thực địa tại một số địa bàn có học sinh dân tộc H’Mông ở Hà Giang, Ê Đê ở Buôn Ma Thuột và K’Ho ở Lâm Đồng. Những trải nghiệm này là cơ sở để nhóm phát triển ý tưởng ứng dụng nghệ thuật vào giáo dục khai phóng, kết hợp công nghệ hiện đại với việc bảo tồn và lan tỏa giá trị văn hóa.
Trong nhiệm kỳ 2026–2027, dự án dự kiến tập trung phát triển nguồn lực, xây dựng mạng lưới đối tác và tuyển chọn các đại sứ là học sinh thuộc 54 dân tộc, trong độ tuổi 12–16, có mong muốn tìm hiểu, gìn giữ và giới thiệu bản sắc cộng đồng. Các hoạt động sản xuất Vlog và nghệ thuật cộng đồng sẽ tiếp tục được triển khai, hướng đến việc tạo thêm không gian để người trẻ thực hành kỹ năng, chia sẻ tri thức và tham gia kể chuyện văn hóa.
Bà Trương Ngọc Minh Đăng nhấn mạnh rằng SẮC không hướng đến cách tiếp cận giáo dục một chiều, trong đó một nhóm người đứng ra truyền đạt kiến thức cho nhóm khác. Thay vào đó, người thực hiện dự án cũng cần học cách quan sát, lắng nghe và tôn trọng sự đa dạng; còn các bạn trẻ địa phương có thêm cơ hội tiếp cận kỹ năng truyền thông, công nghệ và phương thức giới thiệu văn hóa phù hợp với bối cảnh hiện đại.
Với sự đồng hành của Công ty TNHH Du học Tận Tâm – Finnolla cùng các đơn vị Porêves, L’Echo Việt Nam và Jusbox – Detox Juice and Smoothie, Vlog “Sắc Khmer” là bước khởi đầu để dự án tiếp tục hoàn thiện cách làm và mở rộng các hoạt động trong thời gian tới.
Từ câu chuyện ở Sóc Trăng, giá trị đáng chú ý của SẮC không chỉ nằm ở việc đưa những nét văn hóa Khmer đến gần hơn với công chúng, mà còn ở cách văn hóa trở thành môi trường để người trẻ học cách trưởng thành. Khi được đặt trong những trải nghiệm chân thực, di sản không còn là điều xa xôi của quá khứ, mà hiện diện trong cách con người lắng nghe, sẻ chia và nhìn nhận những khác biệt quanh mình.
Hành trình ấy cũng gợi mở một hướng tiếp cận có ý nghĩa đối với giáo dục và du lịch văn hóa: để cộng đồng địa phương, đặc biệt là thế hệ trẻ, trở thành chủ thể kể chuyện về nơi mình sinh sống. Khi tiếng nói của mỗi dân tộc được lắng nghe bằng sự tôn trọng, bản sắc không chỉ được gìn giữ mà còn có thêm cơ hội tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại.
