Khoảng lặng giữa lòng thung lũng cổ
Chặng đường tờ quốc lộ 6 vào Mường Ải chỉ qua vài bước chân, sự ồn ào của phố thị bị bỏ lại phía sau, nhường chỗ cho một không gian tĩnh lặng đến ngỡ ngàng. Thay cho tiếng còi xe là tiếng nước chảy róc rách của dòng suối nhỏ len lỏi qua bản làng, tiếng gió thì thầm qua những tán cây cổ thụ và âm thanh mộc mạc từ nhịp sống chậm rãi miền sơn cước.
Mường Ải không gây ấn tượng ban đầu bằng cảnh trí tạo tác cầu kỳ. Vẻ đẹp của nơi đây quyến rũ lòng người bởi sự hài hòa tuyệt đối giữa con người và thiên nhiên. Những mái nhà sàn gỗ cũ kỹ mang màu thời gian nằm nép mình bên sườn đồi, khoác lên mình lớp áo rêu phong trầm mặc. Phía trước nhà là khoảng ruộng bậc thang trải dài dưới chân núi, mở ra tầm nhìn bao la hướng về phía ngàn xanh.
Nối liền các nếp nhà là những con đường nhỏ quanh co mộc mạc và khu vườn xanh mướt và ngôi nhà sàn có hàng trăm năm. Không gian ấy mang đến cảm giác quen thuộc, ấm áp, khiến bất kỳ ai lần đầu đặt chân đến cũng như vừa bước qua cánh cửa thời gian để trở về một miền quê thanh bình đã tồn tại tự ngàn đời.
Nếp nhà sàn kể chuyện và nhịp sống nguyên bản
Đối với người Mường Bi — nơi được xem là quê hương, là đất tổ truyền dạy văn hóa Mường — ngôi nhà sàn không đơn thuần là nơi che mưa che nắng. Đó là trái tim của đời sống gia đình, trung tâm gắn kết cộng đồng và nơi lưu giữ ký ức qua nhiều thế hệ. Ngôi nhà sàn là nơi diễn ra mọi sinh hoạt thường ngày, nơi gia đình quây quần bên bếp lửa ấm sau giờ lao động, nơi đón tiếp khách phương xa bằng sự chân tình và là nơi người già truyền lại những bài dân ca, câu chuyện cổ cho lớp trẻ.
Ghé thăm Lũy Ải, điều đọng lại sâu sắc nhất trong tâm trí du khách chính là nhịp sống nguyên bản được bảo tồn qua bao thế hệ. Sinh hoạt thường ngày của người dân vẫn gắn liền với ruộng đồng, trồng rau, đánh bắt cá, chăm sóc gia súc hay hái măng, nhuộm vải. Nhiều dụng cụ lao động cổ như khung dệt vải, cối xay lúa, cối giã gạo, cuốc, nỏ... vẫn hiện diện tự nhiên trong đời sống hàng ngày. Hầu như nhà nào trong xóm cũng lưu giữ từ 1 đến 2 chiếc chiêng cổ để phục vụ cho các dịp sinh hoạt cộng đồng và lễ hội lớn như Lễ hội Khai hạ (xuống đồng), lễ hội Chiêng Mường hay lễ cơm mới.
Bản làng này đẹp nhất vào những thời khắc bình dị của cuộc sống đời thường. Khi bình minh hửng sáng, vạt nắng đầu tiên xuyên qua lớp sương mờ, Mường Ải thức dậy trong sự yên ả. Trẻ nhỏ cắp sách đến trường trên con đường ngợp bóng cây, người lớn thong thả chuẩn bị dụng cụ ra đồng, còn từ những căn bếp nhà sàn, làn khói xanh mờ bắt đầu cuộn bay, mang theo hương thơm mộc mạc của củi gùi và cơm mới.
Ở Mường Ải, văn hóa không nằm trong tủ kính trưng bày hay các chương trình biểu diễn sân khấu hóa, mà hiện hữu tự nhiên trong từng chi tiết sống. Những giá trị văn hóa phi vật thể quý báu như Mo Mường, dân ca, dân vũ và tiếng chiêng Mường vẫn có vị trí đặc biệt quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân.
Đến đây, hành trình khám phá không đòi hỏi du khách phải tìm kiếm những điểm "check-in" nhân tạo. Giá trị của chuyến đi nằm ở sự thả lỏng tâm hồn và các hoạt động trải nghiệm thực tế: cùng gia chủ đan lát, thêu thùa, làm ruộng, bắt cá dưới suối hay học làm các sản phẩm thủ công từ tre, luồng. Du khách còn có thể ngồi bên bếp lửa hồng, thưởng thức tách trà mì đắng ấm nóng và nghe người già kể về lịch sử xóm bản.
Chiều sâu văn hóa Mường Ải cũng thể hiện trọn vẹn qua nền ẩm thực đậm đà hương vị núi rừng. Mâm cơm người Mường mộc mạc nhưng chan chứa tình cảm với các món ăn đặc trưng như cá suối nướng lá bưởi, thịt lợn mán thui rơm, rau rừng đồ, măng đắng chấm chẩm chéo hay xôi ngũ sắc thơm nồng. Trong không gian nhà sàn ấm cúng, bữa cơm nóng hổi kết hợp cùng chén rượu cần và lòng hiếu khách chân thành mang lại cảm giác gần gũi, thân thương.
Giữ gìn bản sắc, định hình tương lai
Điểm đáng quý nhất ở Mường Ải chính là tính nguyên bản không bị thương mại hóa. Nhận thức rõ giá trị của di sản, người dân nơi đây đã chủ động chỉnh trang nhà cửa, cải tạo ruộng vườn, giữ gìn vệ sinh ngõ xóm văn minh và phát triển du lịch cộng đồng theo hướng bền vững. Hiện nay, xóm đã đạt chuẩn điểm du lịch cộng đồng OCOP 3 sao của tỉnh Phú Thọ với nhiều hộ gia đình tham gia làm homestay, tiêu biểu như gia đình ông Đinh Công Lon — hộ đầu tiên đón khách từ năm 2015. Ông Đinh Văn Lon cho biết: Du khách đến đây thích sự mộc mạc hoang sơ. Nhất là khách từ các nước Châu Âu. Họ đến đây thích cùng người dân trong bản đi cấy lúa, gặt lúa, đánh cá, làm nương…. Những công việc bình dị này là điều thu hút khách nhất.
Đề án bảo tồn và phát huy giá trị không gian văn hóa Mường tại xóm Mường Ải với tổng diện tích nghiên cứu lên tới 125 ha. Dự án bao gồm các khu trung tâm bảo tồn, khu tổ chức lễ hội, không gian homestay, resort trải nghiệm và khu cảnh quan thiên nhiên. Xóm Mường Ải được kỳ vọng không chỉ là điểm bảo tồn di sản cốt lõi mà còn trở thành điểm dừng chân du lịch cộng đồng độc đáo. Mường Ải không chỉ đơn thuần là một điểm đến trên bản đồ du lịch, mà là chốn trở về — nơi văn hóa Mường cổ được kể bằng chính hơi thở đời thường của đại ngàn.
