“Dù ai buôn đâu bán đâu,
Mồng chín tháng Tám chọi trâu thì về.
Dù ai buôn bán trăm nghề,
Mồng chín tháng Tám thì về chọi trâu.”
Câu ca dao mộc mạc ấy đã được truyền tụng qua bao thế hệ, như một lời nhắn nhủ, một tiếng gọi thiết tha của quê hương Đồ Sơn mỗi độ thu về. Dẫu đi đâu, làm gì, người Đồ Sơn vẫn nhớ ngày mồng 9 tháng 8 âm lịch – ngày hội lớn nhất của cư dân miền biển, ngày con cháu trở về với cội nguồn và du khách muôn phương cùng tìm về miền đất đầu sóng ngọn gió.
Nguồn cội từ tín ngưỡng của cư dân miền biển
Đến nay, chưa có tài liệu nào xác định chính xác thời điểm ra đời của Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn. Tuy nhiên, những sắc phong, thần tích và thư tịch cổ còn lưu lại cho thấy lễ hội đã tồn tại qua nhiều thế kỷ, gắn chặt với lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất Đồ Sơn.
Theo tín ngưỡng dân gian, người Đồ Sơn từ xa xưa đã tôn thờ Điểm Tước Đại Vương – vị thần bảo hộ cho vùng đất và cư dân miền biển. Ngư dân mỗi lần dong buồm ra khơi đều hướng về đền Nghè, cầu mong thần linh che chở để trời yên, biển lặng, cá tôm đầy khoang, người đi bình an và trở về thuận lợi.
Tương truyền, trong một năm trời hạn hán, dưới ánh trăng tháng Tám, người dân nhìn thấy một vị tiên ông râu tóc bạc phơ ngồi trên phiến đá, trước mặt là hai con trâu trắng đang giao đấu. Khi hai con trâu biến mất, một trận mưa lớn trút xuống, cứu cây cối và dân làng khỏi cảnh khô hạn. Tin rằng thần linh đã hiển ứng, người dân tổ chức chọi trâu và dâng trâu tế thần để bày tỏ lòng biết ơn.
Hình tượng hai con trâu chọi nhau dưới ánh trăng, bên sóng biển, vì thế không chỉ biểu hiện cho sức mạnh mà còn gắn với tín ngưỡng thờ thần nước, thần biển và ước vọng mưa thuận gió hòa. Đó là khát vọng muôn đời của những người dân chài phải ngày ngày đối diện với sóng gió, bão giông và sự khắc nghiệt của biển cả.
Nhiều tư liệu cổ đã ghi nhận sự tồn tại lâu đời của lễ hội. Hệ thống thần sắc của tổng Đồ Sơn có những đạo sắc từ năm 1634; bản “Tục lệ công tổng” lập năm 1920 ghi 17 điều lệ cổ, trong đó có lệ chọi trâu. Sách Đại Nam nhất thống chí cũng ghi nhận tổng Đồ Sơn có tục chọi trâu để tế Thủy thần. Một tài liệu bằng tiếng Pháp xuất bản năm 1922 từng gọi đây là “một lễ hội có hàng ngàn năm”.
Một lễ hội công phu, trang nghiêm và giàu bản sắc
Để có một ngày hội chính vào mồng 9 tháng 8 âm lịch, người dân Đồ Sơn phải chuẩn bị trong nhiều tháng. Việc tìm kiếm, tuyển chọn và chăm sóc trâu chọi được thực hiện rất công phu. Trâu phải khỏe mạnh, có vóc dáng đẹp, sừng cân đối, chân chắc, cổ khỏe và đặc biệt phải có sự gan dạ, bền bỉ.
Khi được lựa chọn tham dự lễ hội, trâu không còn được gọi một cách thông thường mà được người dân kính trọng gọi là “ông Trâu”. Mỗi ông Trâu mang theo danh dự, niềm tin và khát vọng chiến thắng của một phường, một làng và cả cộng đồng.
Theo tục cổ, lễ hội kéo dài với nhiều nghi thức trang trọng: lễ dâng hương, thượng cờ khai hội, lễ rước nước, lễ Mộc dục, lễ trình trâu, tế thần Điểm Tước Đại Vương và lễ hiến sinh. Trước ngày vào sới, các ông Trâu được đưa về đình làng làm lễ trình Thành hoàng, tiếp xúc với tiếng trống, tiếng chiêng, cờ hội và không khí đông người.
Sáng mồng 9 tháng 8, trong tiếng trống hội dồn dập, những ông Trâu được che lọng, dẫn ra sới trong sự chờ đợi của hàng vạn người. Khi người quản trâu rút dây, hai ông Trâu lập tức lao vào nhau, phô diễn những miếng đánh mạnh mẽ như hổ lao, móc, cáng, ghì sừng và phản công quyết liệt.
Tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng reo hò hòa cùng tiếng sóng biển tạo nên một không khí hào hùng, sôi động mà hiếm lễ hội nào có được. Mỗi kháp đấu không chỉ thể hiện sức mạnh của các ông Trâu mà còn tượng trưng cho lòng dũng cảm, ý chí kiên cường và tinh thần không lùi bước của người dân miền biển Đồ Sơn. Giá trị lớn lao của Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn không chỉ nằm ở những kháp đấu quyết liệt mà còn nằm trong sức mạnh đoàn kết cộng đồng.
Người xưa có câu: “Trống làng nào làng ấy đánh, Thánh làng nào làng ấy thờ”. Nhưng tại Đồ Sơn lại có truyền thống rất đặc biệt: “Trống mọi làng cùng đánh, Thánh mọi làng cùng thờ”. Điểm Tước Đại Vương là vị thần chung của cả vùng Đồ Sơn. Khi mùa hội đến, các phường, các làng cùng chung tay lo việc lễ, việc hội; cùng hướng về cội nguồn và cùng gửi gắm ước nguyện bình an, no ấm. Trong ngày hội, mọi khoảng cách dường như được xóa nhòa, chỉ còn lại tình làng nghĩa xóm, niềm tự hào quê hương và sự gắn kết bền chặt của cộng đồng cư dân miền biển.
Bởi vậy, Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn chính là một “bảo tàng sống” lưu giữ phong tục, tín ngưỡng, tri thức dân gian, nghệ thuật tuyển chọn và chăm sóc trâu chọi cùng cách ứng xử cộng đồng của người dân Đồ Sơn qua nhiều thế hệ.
Biểu tượng của tinh thần thượng võ đất Cảng
Người Đồ Sơn sinh ra trước biển, lớn lên cùng sóng gió. Cuộc sống ấy hun đúc nên một tính cách mạnh mẽ, thẳng thắn, hào sảng, trọng nghĩa tình và không khuất phục trước gian khó.
Những thế đánh dũng mãnh của các ông Trâu trên sới hội cũng chính là sự biểu tượng hóa khí chất của con người nơi đây: đã vào cuộc là quyết liệt, đã đối mặt với thử thách là không lùi bước. Nhưng phía sau sự quyết liệt ấy vẫn là một đời sống tâm linh sâu sắc, là lòng biết ơn thần linh, tổ tiên và biển cả đã nuôi sống bao thế hệ cư dân.
Sau một thời gian bị gián đoạn, Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn được khôi phục vào năm 1990 và tiếp tục được duy trì, gìn giữ. Ngày 27/12/2012, lễ hội được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 5079/QĐ-BVHTTDL của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Đây là sự khẳng định chính thức đối với giá trị lịch sử, văn hóa và sức sống bền bỉ của lễ hội trong cộng đồng.
Niềm tự hào của Đồ Sơn và thành phố Hải Phòng
Ngày nay, Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn đã vượt ra khỏi phạm vi một lễ hội địa phương để trở thành một trong những biểu tượng văn hóa tiêu biểu của thành phố Hải Phòng. Mỗi mùa hội là dịp để giới thiệu đến du khách trong nước và quốc tế một Đồ Sơn không chỉ có biển xanh, cát trắng và những danh thắng nổi tiếng, mà còn có chiều sâu văn hóa, có tín ngưỡng lâu đời, có những con người hào sảng, mến khách và giàu lòng tự hào về quê hương.
Việc tổ chức lễ hội ngày càng an toàn, văn minh, trang trọng; đồng thời kết hợp với các hoạt động nghệ thuật, thể thao, ẩm thực, thương mại và du lịch đã góp phần đưa di sản đến gần hơn với công chúng. Vòng chung kết Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn năm 2026 tiếp tục thu hút đông đảo nhân dân, du khách và được truyền hình rộng rãi trên các nền tảng quốc gia. Bảo tồn Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn không chỉ là giữ lại một ngày hội, mà còn là gìn giữ ký ức của tiền nhân, bảo vệ bản sắc của cư dân miền biển và trao truyền cho thế hệ mai sau một di sản văn hóa quý giá.
Tiếng trống chọi trâu vẫn vang lên mỗi độ thu về, hòa cùng tiếng sóng biển Đồ Sơn, nhắc nhớ con cháu về cội nguồn và mời gọi du khách bốn phương:
“Dù ai buôn đâu bán đâu,
Mồng chín tháng Tám chọi trâu thì về…”
Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn – một di sản thiêng liêng, một biểu tượng của tinh thần thượng võ, sức mạnh cộng đồng và niềm tự hào bất tận của người dân Đồ Sơn, của thành phố Cảng Hải Phòng.
Mai Xuân Thắng, Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Hải Phòng
