Truyền tục Lộ Phong là tên làng, làng lập vào khoảng thời Lê Trung Hưng, dưới chân Đèo Bụt dãy núi đá cao, trên lưng núi có một cửa hang đá thông ra biển. Cửa dưới biển ngư dân làng chài cổ Giang Võng gọi là lỗ ruốc thần. Cửa hang trên núi tiều phu gọi là Lộ Phong, từ đó Lộ Phong trở thành địa danh, rồi địa danh thành tên đặt cho làng. Khi dân cư đông đúc, nhu cầu văn hóa lên cao, dân làng hưng công xây dựng đình làm nơi sinh hoạt cộng đồng và thờ cúng thành hoàng, phối thời thiên thần theo tôn giáo đạo lão. Đình có hương ước quản lý, quy định khoa lễ trong năm, trầm tích khoảng 300 năm. Hiện đình Lộ Phong còn lưu giữ hai sắc phong thần của triều Nguyễn, đó là sắc phong năm thứ 33 đời vua Tự Đức (1878) và sắc phong năm Đồng Khánh thứ II (1887). Đình Lộ Phong được xếp hạng là Di tích lịch sử cấp tỉnh vào ngày 2/1/2015.
Công trình văn hóa cổ xưa.
Theo cử nhân văn hóa Đỗ Đăng Đường, chuyên gia gạo cội của ngành văn hóa Quảng Ninh thì đình Lộ Phong xây dựng tại vị trí đất đắc địa. Công trình xây dựng theo thuyết phong thuỷ, cặp âm dương đối xứng, tiền án hậu chuẩn; tả thanh long, hữu bạch hổ với dãy núi Đèo Bụt ở phía tay trái, dãy núi Đồn Cao ở phía tay phải. Đình “gối sơn đạp thủy” tiền đường hướng đông nam nhìn ra vịnh Hạ Long, hậu cung kề núi Khe Hùm vững như bàn thạch, đạt cả địa lý và phong cảnh đã tạo nên không gian kiến trúc hoàn mỹ.
Bà Bàng Thị Thu 75 tuổi rất vui vẻ khi năm nào cũng có mặt tại đây, bà nói "Lễ hội không chỉ cải thiện đời sống tinh thần cho người dân mà còn là cơ hội giao lưu văn hoa, phát triển kinh tế xã hội của địa phương".
Đình Lộ Phong thời sơ khai gồm 3 gian 2 chái tiền đường và 2 gian hậu cung. Đình có kết cấu kiến trúc theo kiểu chồng rường, theo lối tiền tấu hậu bẩy, con chồng đấu sen. Toàn bộ hệ thống cột, các vì kèo, xà dọc, xà ngang được kết nối với nhau bằng kỹ thuật đục mộng thắt mang cá tạo thành bộ khung cường lực rất vững chắc. Đình có quy mô khá lớn, chiều dài bái đường khoảng 30m, chiều rộng khoảng 15m, cột cái bằng gỗ lim đường kính khoảng 35-40cm, tường bao trát vách bằng rơm trộn với đất đỏ. Mái đình có 2 lớp, lớp trong bằng cây giang, lớp ngoài bằng cỏ săng cỏ tranh. Chân cột đình đặt trên đá tảng hình hai lớp, lớp trên tròn khít với chân cột, lớp dưới hình vuông. Đình Lộ Phong với nghệ thuật bài trí mực thước kiểu đình làng cổ vùng châu thổ sông Hồng, bờ nóc có hình lưỡng long chầu nhật. Bên trong đình có các mảng chạm khắc tứ linh long ly quy phượng, hoa văn hoa lá họa tiết cầu kỳ. Trong đình còn có các bức hoành phi câu đối sơn son thếp vàng và các đồ thờ tự, tế khí tạo nên sự lộng lẫy và linh thiêng.
Cô giáo Trần Tú Anh, giáo viên trường THPT Vũ Văn Hiếu bày tỏ suy nghĩ: Hội đình Lộ Phong là giảng đường trực quan về giáo dục truyền thống văn hóa, lịch sử cách mạng của địa phương.
Đình Lộ Phong là một công trình kiến trúc nghệ thuật cổ có giá trị, còn thể hiện đậm nét riêng bản sắc văn hoá dân tộc Sán Dìu. Rất tiếc, năm 1957 đình Lộ Phong bị hỏa hoạn cháy rụi sát móng. Năm 1980, nhân dân đã xây dựng lại tại đồi Bạch Đàn một ngôi đình nhỏ, để tạm thời làm nơi thờ cúng các vị Thành hoàng làng. Năm 2003, nhân dân tiếp tục trùng tu xây dựng lại đình Lộ Phong như ngày nay. Ngôi đình hiện nay vẫn chỉ là ngôi đình tạm, có quy mô nhỏ, bài trí đơn giản. Ở giữa có ban thờ đặt 12 bát hương thờ các vị Thành hoàng làng. Trên ban thờ có y môn bằng vải thêu 4 chữ “Bản thổ đại vương”. Hai bên có đôi câu đối: Tả văn hữu vũ trung cư Thánh/ Tự cổ kim lại Thượng đẳng thần. Trên tường có một số lá bùa bằng giấy có nội dung: “Tả biên thanh long nghênh bách phúc” và “Hữu biên bạch hổ phùng cát tường”. Đình Lộ Phong thờ 12 vị Thành hoàng làng là các nhân thần, sơn thần bản thổ. Trong chuỗi công trình thờ tự cổ, đình Lộ Phong còn có 5 miếu thờ các vị thần trấn giữ ngũ phương, với đình Lộ Phong như "Ngũ Long Chầu Nguyệt". Đó là miếu Đông, miếu Tây, miếu Nam, miếu Bắc miếu Giữa; kế đó là đền Đầu Mối cùng thuộc phường Hà Tu.
Lễ hội đậm đà văn hóa Việt Nam.
Đình Lộ Phong vẫn giữ được phong tục tổ chức lễ hội hàng năm, xuân thu nhị kỳ gồm lễ hội cầu an tổ chức từ ngày mùng 5 Tết Nguyên đán đến hết ngày 15 tháng Giêng và lễ hội cầu mùa, diễn ra từ mùng 10 đến rằm tháng bảy. Trong lễ, chính khoa là lễ tế thần; Lễ kết hợp với hội cùng các trò chơi dân gian như hát Soọng cô, múa gậy, đẩy gậy, thi nấu bánh lá, bánh dứa, bánh bạc đầu, bánh dầy, chè bạc cốt v.v.. nét văn hoá đặc trưng riêng có của đồng bào dân tộc Sán Dìu.
Lễ hội đầu năm thường làm 2 khoá lễ từ ngày 6 đến 10 tháng Giêng âm lịch, còn gọi là lễ hội cầu an. Lễ hội giữa năm còn gọi là lễ hội cầu mùa, tiếng Sán Dìu gọi là lễ hội Đại Phan. Đây là lễ hội chính được diễn ra vào dịp rằm tháng 7 âm lịch. Trong lễ hội cầu mùa có nghi thức tế thần tại đình. Ngày trước khi hành lễ, một số thầy cúng đã thể hiện khả năng pháp thuật trừ tà, bằng khoa lễ lội qua bãi than củi lửa đang rừng rực cháy, hoặc xiên lình dùng dùi sắt nung đỏ xuyên qua má rất kỳ dị. Trong ngày lễ hội, mỗi gia đình sắm một mâm lễ đem đến đình để cúng thần, sau tuần ngang mọi người cùng nhau hưởng lộc ngay tại sân đình và giao lưu trò chuyện vui vẻ, chúc nhau những điều tốt lành thể hiện tình cảm gắn kết cộng đồng và mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc.
Đình Lộ Phong còn ẩn tích thiêng.
Đình Lộ Phong có nhiều ẩn tích thiêng. Người già ở đây còn lưu truyền tích nếu cửa hang Lộ Phong mà bị bít thì gà không gáy, chó không sủa, dân làng Lộ Phong còn đổ bệnh câm điếc và dịch bệnh bất thường. Làng Lộ Phong đã từng rơi vào thảm cảnh đó, thì dân làng phần phải dọn dẹp cây cối đá đổ che lấp cửa hang; phần phải lập đàn cúng tế ngay tại cửa đình, các pháp sư cao tay phải dùng phép thuật lội than, phép xiên đình mới bắt được ma, trừ được tà giải cứu tai ương cho dân làng. Khi người Pháp mở đường 18 qua cửa hang, đổ tấm bê tông lớn bắc qua miệng hang còn phải để lại một khoảnh trống to bằng cái niêu đất để thông gió, gọi là rốn cô tiên. Nay người dân tự lập một ngôi miếu nhỏ, tường bao rốn cô tiên thờ tiên cô. Và kỳ lạ ta đổ thúng bưởi xuống rốn cô tiên, cửa hang Lộ Phong này thì một tuần lễ sau tại vùng nước trên vịnh Hạ Long, trước cửa đền Đầu Mối bưởi nổi lên không thiếu quả nào. Đền Đầu Mối hiện có án thờ nhị cô nương, là 2 chị em gái mồ côi cả cha lẫn mẹ. Người em đi ngòi bắt cá ven bờ bị thủy quái trong hang Lộ Phong giết hại, người chị mỏi mòn thương em chết theo. Dân làng thương xót lập miếu thờ hồn trinh nữ linh thiêng, gọi là miếu hai cô ở cửa Đầu Mối. Nay đền Đầu Mối thờ đức thánh Trần trấn ải cửa biển, có án thờ nhị cô nương hiển thánh.
Di tích lịch sử cách mạng.
Đình Lộ Phong ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử quan trọng của địa phương. Ngay sau Cách mạng Tháng Tám 1945, nhiều chiến sĩ cộng sản ở Khu mỏ đã về đây hoạt động và lấy đình Lộ Phong làm trụ sở liên lạc để xây dựng phong trào vệ quốc. Trong kháng chiến chống Pháp, đình Lộ Phong là nơi thành lập đội du kích xã Lộ Phong vào đêm 7/8/1951. Khi hòa bình lập lại, đình Lộ Phong là nơi thành lập đội thanh niên xung kích chống kẻ xấu kích động, lôi kéo nhân dân di cư vào Nam và bảo vệ máy móc ở mỏ Hà Tu. Hoạt động của đội thanh niên xung kích được đồng bào Sán Dìu ở Lộ Phong tích cực hưởng ứng, đã góp phần làm thất bại âm mưu phá hoại của địch khi ta tiếp quản khu mỏ. Ngày 25/4/1955, đình làng Lộ Phong vinh dự là nơi tổ chức cuộc mít tinh lớn đón bộ đội từ chiến khu về tiếp quản, giải phóng Khu mỏ.
Có thể nói di tích và lễ hội đình Lộ Phong là di tích và lễ hội duy nhất của đồng bào dân tộc Sán Dìu ở vùng than Hồng Gai. Bảo vệ và phát huy tốt giá trị di tích có tác dụng giáo dục tinh thần yêu nước, truyền thống cách mạng sâu sắc, góp phần tích cực vào sự nghiệp xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, nhất là phát triển du lịch, phát triển kinh tế xanh bền vững hiện nay.
Vũ Phong Cầm
