Những vấn đề về chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu, mô hình kinh tế báo chí, bản quyền và nhân lực được đặt trong một câu hỏi lớn: Làm thế nào để các tòa soạn chủ động mở rộng không gian phát triển nhưng vẫn giữ vững giá trị cốt lõi của báo chí?
Nhận diện không gian phát triển mới của báo chí
Phát biểu khai mạc, ông Nguyễn Đức Lợi nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam cho rằng, Báo chí Cách mạng Việt Nam đang bước vào một không gian phát triển mới, trong đó công nghệ số, dữ liệu lớn, AI và mạng xã hội đang làm thay đổi sâu sắc cách thức thông tin được tạo ra, phân phối và tiếp nhận. Những thay đổi này đồng thời mở ra cơ hội để các cơ quan báo chí đổi mới mô hình tổ chức, phương thức sản xuất, phân phối nội dung và cách tiếp cận công chúng theo hướng nhanh, rộng và đa dạng hơn.
Một trong những thay đổi đáng chú ý là Luật Báo chí số 126/2025/QH15 được Quốc hội thông qua và có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, tạo thêm cơ sở pháp lý cho hoạt động báo chí trong bối cảnh chuyển đổi số và môi trường truyền thông trên không gian mạng tiếp tục phát triển.
Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam kỳ vọng những trao đổi tại Diễn đàn sẽ giúp các cơ quan báo chí nhận diện rõ hơn các cơ hội, tìm kiếm giải pháp có tính thực tiễn, từng bước xây dựng những tòa soạn số hiện đại, trung tâm dữ liệu và tri thức, đồng thời giữ vững vai trò là địa chỉ thông tin tin cậy của công chúng.
Phát biểu chào mừng, ông Vũ Quyết Tiến Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Quảng Ninh, cho biết Quảng Ninh vui mừng khi lần thứ hai được lựa chọn là địa điểm tổ chức Diễn đàn Tổng Biên tập. Đây là dịp để những người đứng đầu các cơ quan báo chí, nhà quản lý và chuyên gia cùng trao đổi về những vấn đề lớn đang đặt ra đối với báo chí, đồng thời giúp địa phương lắng nghe những góc nhìn, kinh nghiệm thực tiễn.
Theo lãnh đạo thành phố Quảng Ninh, báo chí có vai trò quan trọng trong hành trình phát triển địa phương, không chỉ lan tỏa hình ảnh, thành tựu và những cách làm mới mà còn phản ánh tâm tư, nguyện vọng của người dân, những bất cập và điểm nghẽn từ cơ sở, qua đó cung cấp thêm thông tin cho công tác lãnh đạo, quản lý.
AI, dữ liệu và bài toán giá trị của báo chí
Diễn đàn gồm hai phiên thảo luận. Phiên thứ nhất tập trung vào chủ đề “Nhận diện không gian phát triển mới; Nhận diện cơ hội phát triển trong không gian mới của các cơ quan báo chí Việt Nam”. Phiên thứ hai chia sẻ “Kinh nghiệm thực tế của các tòa soạn từ việc khai mở các cơ hội trong không gian phát triển mới”.
Qua các tham luận, một vấn đề được đặt ra khá rõ: chuyển đổi số của báo chí hiện không còn dừng ở việc đưa nội dung lên website hay mở rộng hiện diện trên mạng xã hội. Không gian phát triển mới đang liên quan đồng thời đến công nghệ, dữ liệu, hạ tầng, sản phẩm, mô hình kinh tế, nguồn nhân lực và mối quan hệ với công chúng. Đây cũng là cách tiếp cận được đặt ra trước thềm Diễn đàn, khi không gian mới được nhìn nhận như một hệ sinh thái tạo giá trị thay vì chỉ là sự xuất hiện trên những nền tảng mới.
Trong môi trường thông tin ngày càng dồi dào, tốc độ không còn là yếu tố duy nhất tạo nên sức cạnh tranh. AI có thể hỗ trợ sản xuất nội dung nhanh hơn, xử lý dữ liệu và tự động hóa nhiều công đoạn, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn đối với tính chính xác, khả năng kiểm chứng, chiều sâu và bản sắc của sản phẩm báo chí.
Phát biểu tại Diễn đàn, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân Lê Quốc Minh nhấn mạnh độ tin cậy và khả năng kiểm chứng thông tin là những giá trị quan trọng của báo chí trong bối cảnh AI tạo sinh phát triển mạnh.
Từ thực tế đó, kho dữ liệu và tư liệu mà các cơ quan báo chí tích lũy trong nhiều năm được nhìn nhận không chỉ là tài sản lưu trữ, mà còn có thể trở thành nguồn lực để phát triển những sản phẩm mới nếu được số hóa, chuẩn hóa và khai thác phù hợp.
Một nội dung có thể được phát triển trên nhiều định dạng: bài viết, video, podcast, đồ họa dữ liệu, sản phẩm chuyên đề hoặc những hệ thống thông tin phục vụ từng nhóm công chúng. Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu tổ chức lại quy trình sản xuất nội dung và đồng thời xác định rõ giá trị riêng của từng tòa soạn.
Kinh tế báo chí và yêu cầu tổ chức lại nguồn lực
Từ thực tiễn hoạt động, Tổng Biên tập Báo Nông thôn Ngày nay/Điện tử Dân Việt Nguyễn Văn Hoài cho rằng bên cạnh cơ hội, các cơ quan báo chí cần nhìn thẳng vào những thách thức về nguồn lực tài chính. Khi nguồn lực hạn chế, các tòa soạn khó có thể đồng thời đầu tư cho nhân lực chất lượng cao, công nghệ, chuyển đổi số và ứng dụng AI vào quy trình sản xuất.
Từ kinh nghiệm của Dân Việt, ông Nguyễn Văn Hoài cho biết đơn vị đã chủ động thay đổi sản phẩm và cách tiếp cận độc giả. Lượng lượt xem được ông chia sẻ ở mức khoảng 20-30 triệu lượt/ngày. Bên cạnh hoạt động báo chí truyền thống, tổ chức sự kiện được xác định là một hướng phát triển mới. Doanh thu từ tổ chức sự kiện năm 2024 đóng góp khoảng 15% và năm 2025 tăng lên khoảng 30%. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý hoạt động này đòi hỏi chi phí lớn nên tỷ suất lợi nhuận không cao.
Một hướng khác được ông Nguyễn Văn Hoài đề cập là tăng cường vai trò kết nối, tham mưu xây dựng các chương trình truyền thông chính sách giữa cơ quan báo chí với các bộ, ngành và địa phương. Theo đó, thay vì chỉ thực hiện từng hợp đồng truyền thông riêng lẻ, cơ quan báo chí có thể tham gia ở vai trò tư vấn và xây dựng chương trình truyền thông tổng thể.
Những chia sẻ từ thực tiễn cho thấy bài toán kinh tế báo chí không chỉ là tìm thêm nguồn thu, mà còn là cách tổ chức lại chuỗi giá trị để nội dung, dữ liệu, thương hiệu, công chúng và các sản phẩm mới có thể tạo ra nguồn lực quay trở lại đầu tư cho hoạt động báo chí.
Bản quyền trước AI: Cần tăng cường liên kết giữa các tòa soạn
Một trong những vấn đề được trao đổi nhiều tại Diễn đàn là việc bảo vệ nội dung báo chí trong bối cảnh các hệ thống AI ngày càng sử dụng nguồn thông tin trên internet. Tổng Biên tập Báo điện tử Tuổi Trẻ Trần Văn Toàn cho rằng các cơ quan báo chí cần có giải pháp để gia tăng lượng người dùng, định danh và giữ chân độc giả. Từ thực tế hoạt động, ông cho biết lượng độc giả tiếp cận báo điện tử từ nguồn trực tiếp, tìm kiếm và mạng xã hội đều có xu hướng giảm, đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách thức tiếp cận công chúng.
Ông Trần Văn Toàn đề xuất Hội Nhà báo Việt Nam xây dựng báo cáo định kỳ về xu hướng báo chí và hành vi độc giả; đồng thời nghiên cứu cơ chế để các nền tảng AI trả phí khi khai thác, sử dụng nội dung báo chí. Hội Nhà báo Việt Nam có thể đóng vai trò đầu mối tập hợp các cơ quan báo chí, xây dựng cơ chế chung và đại diện đàm phán với các nền tảng AI, qua đó nâng cao vị thế của báo chí trong bảo vệ và khai thác giá trị nội dung.
Cùng chủ đề, Tổng Biên tập VnExpress Phạm Văn Hiếu cho rằng các cơ quan báo chí không nên đơn độc xử lý việc AI tự động truy cập và khai thác nội dung. VnExpress đã triển khai một số giải pháp kỹ thuật để hạn chế hệ thống AI truy cập và khai thác nguồn tin của báo. Sau khi thực hiện, lượng lượt xem và người dùng giảm khoảng 4%, song theo ông, đây là một lựa chọn cần thiết để bảo vệ thương hiệu và nội dung của cơ quan báo chí.
Từ thực tế đó, ông Phạm Văn Hiếu đề xuất nghiên cứu hình thành một liên minh giữa các cơ quan báo chí để cùng xây dựng giải pháp, hạn chế việc AI tự động quét, truy xuất và khai thác nội dung. Tổng Biên tập VnExpress cũng đề cập khả năng ứng dụng AI để cá nhân hóa trang chủ báo điện tử, thay vì duy trì một cấu trúc nội dung giống nhau cho mọi độc giả. Theo hướng này, dữ liệu về hành vi và nhu cầu của người dùng có thể được sử dụng để đưa những nội dung phù hợp hơn tới từng nhóm độc giả.
Công nghệ là công cụ, niềm tin vẫn là giá trị cốt lõi
Từ những trao đổi tại Diễn đàn, chuyển đổi số được nhìn nhận không đơn thuần là câu chuyện đầu tư thiết bị hay phần mềm. Đằng sau công nghệ là bài toán nhân lực, quy trình sản xuất, quản trị và khả năng biến công cụ thành sản phẩm có giá trị.
Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam Lê Quốc Minh cho biết Hội đang có kế hoạch xây dựng một trung tâm nghiên cứu theo hướng tập hợp những người có chuyên môn và tâm huyết để nghiên cứu các xu hướng mới của báo chí. Mỗi năm Hội Nhà báo Việt Nam tổ chức khoảng 100 khóa đào tạo và thời gian tới sẽ hướng mạnh hơn vào nhu cầu thực tế của các tòa soạn, trong đó có AI và công nghệ số.
Đối với việc khai thác nội dung báo chí bởi các nền tảng AI, ông Lê Quốc Minh cho rằng có hai hướng cơ bản là ngăn chặn việc khai thác hoặc cho phép khai thác đi kèm cơ chế bảo đảm quyền lợi của cơ quan báo chí. Mỗi phương án đều có những ưu điểm và hạn chế nhất định. Mục tiêu cần hướng tới là tạo ra cơ chế để các nền tảng AI có thể khai thác những nội dung báo chí chính thống nhưng phải có trách nhiệm và cơ chế phù hợp với quyền lợi của các cơ quan báo chí.
Câu chuyện cá nhân hóa nội dung cũng được đánh giá là xu hướng khó đảo ngược. Báo chí trong tương lai có thể không chỉ sắp xếp nội dung theo những chuyên mục truyền thống mà ngày càng có khả năng đưa đến từng nhóm độc giả những thông tin phù hợp với nhu cầu riêng. Nhưng trong mọi thay đổi, giá trị cốt lõi của báo chí vẫn là thông tin chính xác, được kiểm chứng và có trách nhiệm với xã hội. Đây cũng là điểm được nhiều đại biểu nhấn mạnh khi bàn về vị trí của báo chí trong môi trường thông tin có sự tham gia ngày càng sâu của AI và các nền tảng số.
Mở rộng không gian phát triển nhưng không đánh mất bản sắc
Khép lại Diễn đàn Tổng Biên tập lần thứ 8 - năm 2026, những vấn đề được đặt ra cho thấy “không gian phát triển mới” của báo chí không chỉ nằm ở AI, video, podcast hay các nền tảng số. Đó còn là câu chuyện về dữ liệu, nguồn lực tài chính, bản quyền, nhân lực, sản phẩm, công chúng và khả năng liên kết giữa các cơ quan báo chí.
Từ kinh nghiệm của các tòa soạn, có thể thấy mỗi cơ quan đang có những điều kiện, nhiệm vụ và thế mạnh khác nhau. Vì vậy, không có một mô hình duy nhất có thể áp dụng cho tất cả. Điều quan trọng là từng tòa soạn phải nhận diện được giá trị riêng, lựa chọn công nghệ phù hợp và tìm cách chuyển những nguồn lực sẵn có thành sản phẩm có giá trị đối với công chúng.
Trong khi đó, những vấn đề vượt quá khả năng của từng cơ quan, như hạ tầng công nghệ, dữ liệu, đào tạo, bảo vệ bản quyền trước AI hay nghiên cứu xu hướng công chúng, có thể đặt ra nhu cầu tăng cường hợp tác và chia sẻ nguồn lực.
Như các trao đổi tại Diễn đàn cho thấy, tương lai báo chí không chỉ được quyết định bởi việc công nghệ phát triển đến đâu, mà còn bởi khả năng các tòa soạn tổ chức lại mình như thế nào để làm chủ công nghệ, giữ vững bản sắc và tạo dựng niềm tin với công chúng.
Diễn đàn Tổng Biên tập lần thứ 8 vì thế không chỉ là nơi chia sẻ kinh nghiệm, mà còn mở ra những câu hỏi tiếp theo về cách báo chí Cách mạng Việt Nam chủ động thích ứng, đổi mới và phát triển trong một không gian truyền thông đang thay đổi từng ngày.
