Người dành tâm huyết cho di sản văn hóa quê hương
Hướng tới Ngày Di sản văn hóa Việt Nam 23/11, Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 và kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (1946-2026), ngày 12/11, tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa dân tộc phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức Hội thảo khoa học “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với di sản văn hóa dân tộc”.
Hội thảo thu hút 35 tham luận của các nhà khoa học, nhà quản lý, nhà nghiên cứu, văn nghệ sĩ và những người từng công tác, gắn bó với nhà văn hóa Lê Hồng Dương. Các ý kiến tập trung làm rõ dấu ấn của ông trong xây dựng nền tảng văn hóa địa phương, từ sưu tầm, nghiên cứu, phục hồi di sản đến đào tạo cán bộ, phát triển các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp và xây dựng đội ngũ sáng tác văn học nghệ thuật.
Phát biểu khai mạc, Nghệ sĩ Nhân dân Lê Tiến Thọ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa dân tộc nhấn mạnh, hội thảo không chỉ đánh giá những đóng góp của nhà văn hóa Lê Hồng Dương trong quản lý văn hóa, bảo tồn và phát huy di sản vật thể, phi vật thể mà còn góp phần bổ sung tư liệu lịch sử về hoạt động văn hóa của tỉnh Hà Bắc trước đây. Qua đó, những kinh nghiệm từ thực tiễn được đúc kết, phục vụ công tác quản lý và bảo tồn di sản trong giai đoạn hiện nay.
Nhà văn hóa Lê Hồng Dương (1921-2003), quê tại thôn Đỗ Xá, Bắc Ninh, tham gia cách mạng từ năm 1945 và trải qua nhiều vị trí công tác trước khi đảm nhiệm cương vị Trưởng Ty Văn hóa Hà Bắc. Trong 20 năm, từ 1963 đến 1983, ông đã có nhiều đóng góp cho đời sống văn hóa địa phương bằng tư duy quản lý có tầm nhìn, sự trân trọng các giá trị truyền thống và khả năng tập hợp đội ngũ chuyên môn, nghệ nhân cùng tham gia công tác bảo tồn.
Năm 1978, ông được UNESCO trao Bằng Danh dự vì những đóng góp xuất sắc trong việc gìn giữ các truyền thống âm nhạc có giá trị nghệ thuật và văn hóa to lớn. Ông còn được Đảng, Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Huân chương Độc lập hạng Ba, Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất và Huân chương Lao động hạng Ba.
Phục hồi Quan họ, khôi phục tranh Đông Hồ
Một trong những đóng góp nổi bật của nhà văn hóa Lê Hồng Dương là quá trình phục hồi, bảo tồn và phát triển dân ca Quan họ Bắc Ninh. Trong bối cảnh Quan họ chủ yếu được lưu truyền qua sinh hoạt cộng đồng tại các làng quê, ông đã sớm nhận thức được yêu cầu phải sưu tầm, nghiên cứu và có phương thức bảo tồn bài bản để những làn điệu cổ không bị mai một.
Ông huy động các nhà nghiên cứu, nhạc sĩ, cán bộ chuyên môn và nghệ nhân tham gia ghi chép, ký âm, ghi âm, tìm hiểu lề lối sinh hoạt cũng như phong cách diễn xướng Quan họ. Đáng chú ý, việc bảo tồn không chỉ dừng ở lưu giữ lời ca, giai điệu mà còn chú trọng đến môi trường thực hành, phong tục và những quy tắc ứng xử làm nên nét riêng của văn hóa Quan họ.
Ông cũng quan tâm xây dựng lực lượng kế cận, tạo điều kiện để các diễn viên trẻ về những làng Quan họ gốc học hát trực tiếp từ nghệ nhân. Việc thành lập Đội Quan họ, sau phát triển thành Đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh vào tháng 1/1969, trở thành dấu mốc quan trọng trong hành trình đưa loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc này đến với đông đảo công chúng.
Những hoạt động sưu tầm, nghiên cứu, truyền dạy và biểu diễn được triển khai qua nhiều thế hệ đã góp phần tạo nền tảng cho hành trình Quan họ được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2009.
Nếu Quan họ là tiếng hát làm nên hồn cốt văn hóa Kinh Bắc thì tranh dân gian Đông Hồ lại là một biểu tượng đặc sắc của nghệ thuật tạo hình dân gian vùng đất này. Tuy nhiên, vào những năm 1960, nghề làm tranh truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, đòi hỏi những giải pháp bảo tồn thiết thực.
Năm 1967, ông Lê Hồng Dương cùng cán bộ Ty Văn hóa về địa phương tìm hiểu thực trạng, gặp gỡ các nghệ nhân và bàn giải pháp khôi phục nghề. Ngành Văn hóa cử cán bộ bám sát cơ sở, hỗ trợ nguyên liệu, tìm cách kết nối tiêu thụ sản phẩm, đồng thời quan tâm bảo vệ các bản khắc gỗ, kỹ thuật in và kinh nghiệm làm tranh được lưu truyền trong các gia đình nghệ nhân.
Điểm đáng chú ý trong cách làm của ông là không chỉ bảo vệ tranh Đông Hồ như những hiện vật có giá trị mỹ thuật mà còn chú trọng duy trì môi trường sáng tạo, lực lượng nghệ nhân và hoạt động sản xuất của làng nghề. Bởi một di sản nghề truyền thống chỉ có thể tồn tại bền vững khi kỹ năng, bí quyết và tri thức nghề tiếp tục được thực hành, trao truyền trong cộng đồng.
Bên cạnh Quan họ và tranh Đông Hồ, ông còn quan tâm bảo tồn múa rối nước Đồng Ngư, các di tích lịch sử, đình, đền, chùa cổ; chỉ đạo xây dựng, phát triển những đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp như chèo, tuồng, kịch và dân ca Quan họ. Công tác đào tạo cán bộ, bồi dưỡng nhạc sĩ, nghệ sĩ biểu diễn, tạo điều kiện cho hoạt động sáng tác và nghiên cứu văn hóa nghệ thuật cũng được chú trọng.
Trong lĩnh vực nghiên cứu, biên soạn và xuất bản, ông chỉ đạo thực hiện nhiều công trình có giá trị về lịch sử, địa chí và văn hóa nghệ thuật Hà Bắc, tiêu biểu là bộ sách “Địa chí Hà Bắc”. Những tư liệu này góp phần lưu giữ tri thức về vùng đất, con người, di tích và truyền thống văn hóa địa phương, phục vụ nghiên cứu và giáo dục truyền thống qua nhiều thế hệ.
Bảo tồn di sản phải bắt đầu từ cộng đồng
Từ những câu chuyện cụ thể về Quan họ và tranh Đông Hồ, các tham luận tại hội thảo đã làm rõ một tư duy quản lý văn hóa có giá trị lâu dài: muốn bảo tồn di sản phải quan tâm đến những người đang nắm giữ di sản, tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục thực hành và trao truyền các giá trị truyền thống.
Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam đánh giá, Lê Hồng Dương là người cán bộ quản lý có tâm huyết, tầm nhìn và trách nhiệm sâu sắc với văn hóa quê hương. Giá trị trong cách làm của ông thể hiện ở việc trân trọng nghệ nhân, tạo điều kiện để những người nắm giữ di sản truyền dạy cho thế hệ kế cận và tập hợp đội ngũ chuyên môn cùng tham gia công tác bảo tồn.
Theo PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, với nghệ thuật dân gian, di sản không chỉ nằm ở giai điệu hay lời ca mà còn được thể hiện qua phong cách diễn xướng, sắc thái và không gian văn hóa cộng đồng. Vì vậy, muốn bảo tồn bền vững phải chăm lo cho những người đang nắm giữ di sản, đồng thời tạo môi trường để các giá trị ấy tiếp tục được thực hành và trao truyền.
Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Trương Quang Hải, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Bắc Ninh, cho rằng bài học nổi bật từ thời kỳ ông Lê Hồng Dương làm Trưởng Ty Văn hóa Hà Bắc là người đứng đầu cần có tầm nhìn dài hạn, chủ động nhận diện những giá trị văn hóa tiêu biểu cần ưu tiên bảo tồn, đồng thời gắn hoạt động quản lý với thực tiễn cơ sở và vai trò chủ thể của cộng đồng.
Theo ông Trương Quang Hải, bảo tồn di sản không thể chỉ dừng ở hồ sơ, đề án hay văn bản hành chính. Cơ quan quản lý cần trực tiếp tìm hiểu đời sống di sản, gặp gỡ nghệ nhân, nắm bắt thực trạng và tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục thực hành. Công tác tư liệu hóa, kiểm kê, số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu cũng cần được chú trọng nhằm lưu giữ tri thức, kỹ năng và kỹ thuật truyền thống trước nguy cơ mai một.
Đối với thành phố Bắc Ninh trong giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đặt ra là phải hài hòa giữa đô thị hóa và bảo tồn bản sắc văn hóa Kinh Bắc. Di sản không nên được nhìn nhận như lực cản của phát triển mà cần được coi là nguồn lực nội sinh, góp phần tạo nên bản sắc, sức hấp dẫn và lợi thế riêng của địa phương. Quy hoạch và đầu tư xây dựng tại những khu vực có di sản cần đánh giá đầy đủ tác động đến giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan, tránh thương mại hóa hoặc khai thác di sản bằng mọi giá.
Từ đó, ông Trương Quang Hải đề xuất tăng cường nguồn lực cho công tác bảo tồn, hoàn thiện cơ chế quản lý, đẩy mạnh số hóa tư liệu, bảo vệ không gian văn hóa Quan họ và làng nghề Đông Hồ, phát huy vai trò cộng đồng, đồng thời gắn di sản với du lịch văn hóa và công nghiệp sáng tạo.
Đây cũng là hướng tiếp cận có ý nghĩa đối với phát triển du lịch Bắc Ninh. Những làn điệu Quan họ, không gian làng nghề Đông Hồ, nghệ thuật múa rối nước Đồng Ngư cùng hệ thống di tích lịch sử, đình, đền, chùa cổ không chỉ tạo nên bản sắc văn hóa Kinh Bắc mà còn là nguồn tài nguyên quan trọng để xây dựng các sản phẩm du lịch trải nghiệm, du lịch di sản.
Tuy nhiên, sức hấp dẫn của du lịch văn hóa không chỉ nằm ở việc giới thiệu di tích hay tổ chức biểu diễn phục vụ du khách. Điều quan trọng là phải giữ được không gian thực hành di sản, bảo đảm vai trò của nghệ nhân và cộng đồng, để du khách có cơ hội tiếp cận những giá trị văn hóa trong chính môi trường đã sản sinh và nuôi dưỡng chúng.
Lưu giữ ký ức, tiếp nối di sản
Trong khuôn khổ hội thảo, Ban Tổ chức giới thiệu tập ký chân dung “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương – Người lưu giữ hồn quê Kinh Bắc” của hai tác giả Cao Thâm và Thái Hà. Cuốn sách tập hợp tư liệu, ký ức và những câu chuyện từ các cán bộ, cộng sự từng công tác dưới sự quản lý của ông, góp phần phác họa chân dung một nhà quản lý văn hóa tận tụy với quê hương.
Theo nhà văn Đặng Vương Hưng, người viết lời tựa, tác phẩm có sự đóng góp trí tuệ và công sức của hàng chục người từng làm việc, gắn bó với cố Trưởng Ty Văn hóa Lê Hồng Dương. Việc tập hợp những hồi ức và tư liệu không chỉ mang ý nghĩa tri ân mà còn góp phần bổ sung nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu lịch sử văn hóa Hà Bắc.
Tại hội thảo, Nghệ sĩ Nhân dân Lê Tiến Thọ cho biết, sau sự kiện, Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa dân tộc cùng Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam sẽ có văn bản gửi UBND, HĐND thành phố Bắc Ninh và các cơ quan chức năng, đề xuất đặt tên đường mang tên Lê Hồng Dương tại địa phương nhằm ghi nhận những đóng góp của ông đối với sự nghiệp bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc. Ban Tổ chức cũng dự kiến phối hợp với các tác giả và gia đình tiếp tục biên tập, hoàn thiện kỷ yếu để xuất bản thành sách, phục vụ công tác nghiên cứu và tham khảo.
Hội thảo khép lại với nhiều tư liệu, hồi ức và góc nhìn khoa học về cuộc đời, sự nghiệp của nhà văn hóa Lê Hồng Dương. Nhìn lại những việc ông đã làm, có thể thấy giá trị lớn nhất không chỉ nằm ở những công trình hay kết quả bảo tồn cụ thể, mà còn ở phương pháp làm văn hóa: trân trọng di sản, dựa vào nghệ nhân, lấy cộng đồng làm nền tảng và tạo điều kiện để các giá trị truyền thống tiếp tục sống trong đời sống đương đại.
Đó cũng là bài học có ý nghĩa đối với Bắc Ninh hôm nay, khi địa phương đứng trước yêu cầu vừa phát triển đô thị, kinh tế, du lịch, vừa gìn giữ bản sắc văn hóa Kinh Bắc. Bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ những giá trị của quá khứ mà còn là trao cho di sản một đời sống mới, để văn hóa trở thành nguồn lực phát triển và sức hấp dẫn bền vững của điểm đến.
