Di sản không chỉ để bảo tồn
Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, tiếp tục đặt yêu cầu bảo vệ và phát huy giá trị di sản. Di tích vì thế không chỉ là những không gian để “đóng cửa giữ gìn”, mà cần được đưa vào đời sống xã hội, giúp công chúng tiếp cận lịch sử, văn hóa và tạo ra những trải nghiệm có ý nghĩa.
Dinh Độc Lập là một ví dụ rõ nét: giá trị của di tích không chỉ nằm ở kiến trúc và những sự kiện lịch sử, mà còn ở khả năng tạo ra trải nghiệm văn hóa, giáo dục và du lịch.
Những ngày gần đây, việc Hội trường Thống Nhất áp dụng quy định thu phí đối với hoạt động chụp ảnh dịch vụ tại Dinh Độc Lập đã tạo ra nhiều ý kiến trái chiều. Các mức thu được xây dựng theo hình thức, quy mô và phạm vi sử dụng; đơn vị quản lý giải thích trọng tâm là hoạt động chụp ảnh dịch vụ, không phải việc khách cá nhân hoặc gia đình mang máy ảnh để lưu niệm. Trong đầu tháng 8/2026, Dinh Độc Lập đón hơn 60.700 lượt khách, trong khi nguồn thu từ dịch vụ chụp ảnh không đáng kể.
Tại Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, hoạt động chụp ảnh cũng được phân loại theo mục đích và thời lượng. Những cách tính khác nhau cho thấy một nhu cầu thực đang xuất hiện: không gian bảo tàng, di tích ngày càng được sử dụng như một tài nguyên sáng tạo cho hình ảnh, thời trang, quảng cáo và nội dung số.
Chiếc máy ảnh không thể nói hết hành vi du lịch
Một gia đình mang máy ảnh đến di tích để ghi lại chuyến tham quan là hành vi tiêu dùng du lịch bình thường. Nhóm sinh viên chụp vài tấm ảnh kỷ niệm cũng khác hoàn toàn một ê-kíp có người mẫu, trang phục, đạo cụ, thiết bị ánh sáng. Còn một ê-kíp sản xuất hình ảnh quảng cáo đang sử dụng không gian di sản như một nguồn lực để tạo ra giá trị kinh tế.
Ba hoạt động cùng được gọi là “chụp ảnh”, nhưng bản chất khác nhau. Vì vậy, chiếc máy ảnh không nên trở thành tiêu chí duy nhất để xác định nghĩa vụ trả tiền. Chính sách hợp lý cần xem xét mục đích sử dụng, quy mô, thời gian chiếm dụng, mức độ tác động đến dòng khách và giá trị thương mại được tạo ra.
"Không nên đánh đồng thiết bị với mục đích sử dụng"
Theo ông Nguyễn Dương Trung Hiếu, Tổng Giám đốc công ty cổ phần Vietourist Holdings, việc thu phí máy ảnh tại các điểm di tích nếu được áp dụng thiếu phân loại có thể tạo tâm lý không thuận lợi đối với khách du lịch, nhất là trong bối cảnh du khách đã phải chi trả nhiều khoản trong một hành trình. Vấn đề không nằm ở việc có nên quản lý hoạt động chụp ảnh hay không, mà ở cách thiết kế chính sách sao cho hợp lý và không tạo cảm giác “phí chồng phí”.
Những tấm ảnh mà du khách mang theo sau chuyến đi còn có một giá trị khác: chúng tiếp tục kể câu chuyện về Việt Nam khi được chia sẻ với gia đình, bạn bè và cộng đồng trên các nền tảng số. Theo cách nhìn này, hình ảnh do du khách tạo ra có thể trở thành một dạng “đại sứ du lịch” tự nhiên cho điểm đến và cho Việt Nam. Vì vậy, không nên phân biệt hay đánh đồng người sử dụng chỉ dựa trên thiết bị là máy ảnh hay điện thoại.
Quan điểm này cũng đặt ra một nguyên tắc đáng lưu ý: cần quản lý hành vi sử dụng không gian di sản, thay vì đơn giản quản lý chiếc máy ảnh.
Di sản là tài sản công nhưng không phải một món hàng
Quản lý di sản và quản lý tài sản công cần được đặt trong cùng một tư duy trách nhiệm. Khai thác tài sản công phải đúng mục đích, đúng thẩm quyền, hiệu quả và minh bạch.
Vì vậy, câu hỏi không nên chỉ là “di tích có được thu tiền hay không?”, mà phải là: thu từ hoạt động nào, căn cứ vào đâu, nguồn thu được quản lý thế nào và giá trị nào được trả lại cho di sản? Nếu nguồn thu được dùng để bảo dưỡng công trình, bảo vệ hiện vật, nâng cấp thuyết minh, chuyển đổi số, đào tạo nhân lực và cải thiện trải nghiệm, khai thác kinh tế có thể trở thành một phần của chiến lược bảo tồn.
Thu phí để điều tiết, không phải để tận thu
Điểm đáng chú ý là số tiền thu được không nên là thước đo duy nhất. Nếu một khoản thu giúp kiểm soát số lượng ê-kíp, phân bổ thời gian, hạn chế đạo cụ, giảm tình trạng chiếm dụng không gian và bảo vệ dòng khách, giá trị của chính sách nằm ở chức năng quản lý.
Ngược lại, nếu khách tham quan phổ thông có cảm giác chỉ cần mang máy ảnh là phải trả tiền, chính sách dễ tạo ra phản ứng ngược. Vì thế, phân loại đối tượng, cách truyền thông và sự minh bạch quan trọng không kém mức phí. Quản lý tốt không phải là thu được nhiều tiền nhất, mà là tạo ra hành vi sử dụng không gian hợp lý nhất.
Từ "phí chụp ảnh" đến kinh tế dí sản
Thay vì chỉ dừng ở “phí chụp ảnh”, các di tích có thể tiến tới mô hình khai thác trải nghiệm di sản có kiểm soát. Hoạt động thương mại được đăng ký trước, xác định khu vực, khung giờ, số lượng người, thiết bị và quy tắc bảo vệ di tích. Mức giá có thể phân tầng theo mục đích: chụp ảnh cá nhân, ảnh cưới, thời trang, quảng cáo, quay phim hay sản xuất nội dung quy mô lớn.
Xa hơn, di tích có thể phát triển tour chuyên đề, tham quan ban đêm, trải nghiệm lịch sử, chương trình giáo dục, triển lãm số, sản phẩm lưu niệm và các chương trình nhiếp ảnh có hướng dẫn. Khi đó, di tích không chỉ “cho phép chụp ảnh có thu tiền”, mà đang hình thành một hệ sinh thái kinh tế di sản.
Du khách không phản đối việc trả tiền cho một dịch vụ có giá trị. Điều họ cần là sự công bằng, rõ ràng và tương xứng. Với khách phổ thông, quyền tiếp cận và trải nghiệm di sản cần được bảo đảm thuận lợi. Với hoạt động thương mại, việc sử dụng không gian di sản cần được quản lý chuyên nghiệp và có giá phù hợp. Với đơn vị quản lý, nguồn thu cần được đo lường, công khai và ưu tiên cho bảo tồn, dịch vụ, nhân lực và phát triển sản phẩm du lịch.
Điểm gặp nhau của ba mục tiêu
Việt Nam đang bước vào giai đoạn mà du lịch văn hóa cần được nhìn như một ngành kinh tế sáng tạo. Di sản tạo ra không chỉ vé tham quan, mà còn câu chuyện, hình ảnh, trải nghiệm, việc làm, dịch vụ và thương hiệu điểm đến.
Tranh luận về phí chụp ảnh tại Dinh Độc Lập, Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM và các thiết chế tương tự vì thế nên được xem như một phép thử cho bài toán lớn hơn: làm thế nào để tài sản công tạo ra giá trị kinh tế mà vẫn giữ nguyên giá trị công cộng của nó?
Ranh giới ấy cần được xác lập bằng quản trị chứ không phải bằng cấm đoán hay tận thu. Khách tham quan không nên bị biến thành “người thuê không gian”; nhưng tổ chức, ê-kíp hay cá nhân sử dụng không gian di sản để tạo ra sản phẩm thương mại cũng không thể xem tài nguyên ấy như một “phông nền miễn phí”.
Cuối cùng, giá trị của một di tích không nằm ở việc thu được bao nhiêu tiền từ một chiếc máy ảnh. Giá trị lớn hơn là sau mỗi lượt khách, di sản được bảo vệ tốt hơn, câu chuyện lịch sử được kể hấp dẫn hơn và trải nghiệm của du khách trở nên đáng giá hơn. Đó chính là điểm gặp nhau giữa Luật Di sản, quản lý tài sản công và phát triển du lịch bền vững.
