Đánh thức Yên Thịnh: Khi thể thao mạo hiểm kiến tạo "sinh kế xanh"

Nằm trong khu vực Công viên địa chất toàn cầu Lạng Sơn, thung lũng Yên Thịnh (xã Hữu Liên, tỉnh Lạng Sơn) trước đây là một vùng trũng thuần nông, một "thung lũng ngủ quên" ít người biết đến. Nhưng trong hơn mười năm trở lại đây, những vách đá vôi dựng đứng vốn chỉ là trở ngại cho canh tác bỗng chốc hóa thành tài sản. Sự phát triển của bộ môn leo núi thể thao (Sport Climbing) tại đây không chỉ thỏa mãn cơn khát chinh phục của giới trẻ mà còn đang vẽ lại bản đồ sinh kế bền vững cho cộng đồng các dân tộc tại địa phương.

Từ "Thung lũng ngủ quên" đến "Thánh địa" leo núi

Cách Hà Nội chừng 120km, Hữu Liên đón du khách bằng màu xanh ngút ngàn của thảo nguyên Đồng Lâm và những hồ nước phẳng lặng như gương. Nhưng với cộng đồng leo núi (climbers), "trái tim" của Hữu Liên nằm ở Yên Thịnh. Đây là nơi có cấu trúc địa hình Karst đặc trưng với những bức tường đá vôi dựng đứng, bề mặt nhiều hốc bám và độ cứng lý tưởng cho bộ môn leo núi.

Câu chuyện bắt đầu từ những năm 2012, khi Jean Verly, người sáng lập VietClimb, và những người bạn quốc tế đầu tiên đặt chân đến đây. Với con mắt nghề nghiệp, họ nhận ra Yên Thịnh không hề thua kém Krabi (Thái Lan) hay Yangshuo (Trung Quốc) về tiềm năng cho môn thể thao leo núi. Những đường leo (routes) đầu tiên được thiết lập, những chiếc móc (bolts) chuyên dụng được khoan vào vách đá, mở đường cho một "thánh địa" leo núi mới tại Việt Nam.

Đến nay, Yên Thịnh đã sở hữu hơn 250 đường leo với đủ các cấp độ từ 5a (dành cho người mới bắt đầu) đến 9a (thử thách cực đại cho vận động viên chuyên nghiệp). Những cái tên như "Chuồng Bò", "Cây Khế", "Hốc Mắt"... đã trở nên quen thuộc trong cộng đồng leo núi quốc tế. Vào những ngày cuối tuần, không khó để bắt gặp những nhóm bạn trẻ, những gia đình người nước ngoài lỉnh kỉnh dây thừng, đai bảo hộ… hò reo cổ vũ nhau chinh phục đỉnh cao ngay giữa cánh đồng lúa đang thì con gái.

Bài toán kinh tế: Khi vách đá trở thành "Vốn kinh doanh"

Nhưng câu chuyện của Yên Thịnh không chỉ dừng lại ở thể thao. Dưới góc độ kinh tế học du lịch, sự chuyển mình của Hữu Liên là một ví dụ điển hình cho mô hình "Sinh kế bền vững" (Sustainable Livelihoods).

Trước đây, người dân Yên Thịnh sống dựa hoàn toàn vào nông nghiệp. Thu nhập bấp bênh, phụ thuộc vào thời tiết và giá cả thị trường. Những dãy núi đá vôi hiểm trở bao quanh thung lũng từng được xem là bất lợi về giao thông và canh tác. Tuy nhiên, sự xuất hiện của du lịch thể thao đã thay đổi hoàn toàn nhận thức về "Vốn tự nhiên" (Natural Capital).

Theo các nghiên cứu về phát triển sinh kế tại miền núi phía Bắc, du lịch leo núi mang lại dòng tiền mặt hàng ngày, khác biệt hoàn toàn với dòng tiền theo mùa vụ của nông nghiệp. Anh Mão, chủ Mão Homestay, một trong những người tiên phong làm du lịch tại xã Hữu Liên chia sẻ: "Ngày xưa thấy người Tây đến leo núi, bà con lạ lắm, không hiểu họ leo làm gì. Nhưng rồi khách đến cần chỗ ngủ, cần cái ăn. Nhà mình sửa lại nếp nhà sàn, nấu cơm cho khách. Giờ thì cả làng làm du lịch, nhưng không phải ai cũng làm homestay. Nhà thì nuôi vịt quay, nhà trồng rau sạch cung cấp, thanh niên thì làm người dẫn đường, khuân vác đồ leo núi. Thu nhập tốt hơn làm ruộng nhiều."

Sự thay đổi này phù hợp với mô hình kinh tế "Hiệu ứng lan tỏa" (Multiplier Effect). Một khách du lịch leo núi đến Hữu Liên thường lưu trú trung bình từ 5-7 ngày (cao hơn hẳn khách tham quan thông thường), chi tiêu cho homestay, ăn uống, thuê thiết bị và mua sản phẩm OCOP địa phương. Dòng tiền này không chỉ làm giàu cho chủ cơ sở lưu trú mà lan tỏa sang các hộ nông dân vệ tinh, tạo nên một chuỗi cung ứng khép kín ngay tại thôn bản.

Nhìn sâu hơn dưới lăng kính của Khung sinh kế bền vững (DFID), du lịch leo núi không chỉ mang lại những con số tăng trưởng cơ học mà còn tạo ra một cuộc cách mạng về cấu trúc xã hội. Cú hích đầu tiên nằm ở vốn tài chính, khi thu nhập hộ gia đình ước tính tăng đáng kể từ 30-50%, giúp người dân thoát khỏi vòng luẩn quẩn 'được mùa mất giá' của nông nghiệp thuần túy. Song hành với đó, sự gắn kết cộng đồng (vốn xã hội) cũng được củng cố mạnh mẽ. Để đón những đoàn khách quốc tế lưu trú dài ngày, các hộ gia đình buộc phải hình thành các tổ hợp tác chia sẻ lợi ích, nơi người lo chỗ ngủ, người lo thực phẩm hỗ trợ nhau thay vì cạnh tranh manh mún. Tuy nhiên, sự thay đổi nhiều nhất lại nằm ở vốn tự nhiên. Những vách đá tai mèo sắc nhọn từng bị xem là mỏ khai thác vật liệu xây dựng, nay được trân trọng như 'báu vật'. Tư duy 'ăn rừng' dần được thay thế bằng ý thức 'giữ rừng', bởi bà con hiểu một cái lý giản đơn: còn vách đá nguyên vẹn, còn màu xanh của tán rừng là còn sinh kế lâu dài.

Bài học từ Krabi, Thái Lan

Tiềm năng là rất lớn, nhưng để Hữu Liên thực sự trở thành một "Krabi thứ hai" của Đông Nam Á, con đường phía trước cần sự cẩn trọng. Nhìn sang người hàng xóm Thái Lan, Krabi mất 30 năm để định danh trên bản đồ thế giới, nhưng cũng trả giá đắt cho sự phát triển nóng vội.

Sự hào nhoáng của Krabi từng che giấu những cái bẫy chết người mà Hữu Liên tuyệt đối không được lặp lại. Giới leo núi quốc tế vẫn chưa quên cuộc khủng hoảng 'Thép không gỉ' tại Thái Lan những năm 2000. Khi đó, hàng loạt móc khoan (bolts) bằng thép không gỉ chuẩn 304 (vốn được tin là vĩnh cửu) đã bất ngờ gãy nát dưới tác động của sự ăn mòn từ bên trong (Stress Corrosion Cracking). Những tai nạn rơi tự do đã buộc cộng đồng phải trả giá bằng máu và hàng trăm nghìn USD để thay thế toàn bộ thiết bị bằng Titanium.

Hữu Liên, dù là núi trong đất liền, nhưng độ ẩm nhiệt đới và tác động hóa học của núi đá vôi vẫn là những nguy cơ tiềm ẩn. Hơn thế nữa, bài học lớn nhất từ Krabi chính là 'khoảng trống cứu hộ'. Khi tai nạn xảy ra ở những vách đá cheo leo, ai sẽ là người tiếp cận? Nếu chỉ dựa vào kinh nghiệm dân gian mà thiếu đi quy trình ứng phó y tế khẩn cấp chuẩn quốc tế, thì rủi ro vẫn là một tảng đá treo lơ lửng trên đầu mỗi du khách.

Bên cạnh đó là bài học về quy hoạch. Hữu Liên hiện tại trong trẻo như Krabi của những ngày đầu. Chúng ta đang đứng trước cơ hội vàng để chọn một lối đi khác: nói không với bê tông hóa ồ ạt để giữ trọn vẹn không gian văn hóa bản địa. Thay vì đánh đổi cảnh quan lấy những con số tăng trưởng ngắn hạn, Hữu Liên cần kiên định với quy hoạch vùng đệm, bảo vệ nghiêm ngặt các vách đá. Đừng để thung lũng này trở thành một đô thị nén bức bối giữa rừng già.

Hiện tại, hoạt động leo núi tại đây chủ yếu vận hành dựa trên sự khai phá của các câu lạc bộ tư nhân như VietClimb, sự quản lý của chính quyền địa phương chỉ đang ở mức độ khuyến khích. Vấn đề an toàn kỹ thuật, bảo trì các đường leo (re-bolting) và cứu hộ cứu nạn cần được đặt lên hàng đầu và có quy chuẩn pháp lý rõ ràng.

Ngoài ra, bài toán quy hoạch để tránh "bê tông hóa" cũng cần lời giải sớm. Sức hút của Hữu Liên nằm ở sự hoang sơ, ở những nếp nhà sàn lợp ngói âm dương nép mình dưới chân núi. Nếu phát triển ồ ạt các khách sạn kiên cố hay các dịch vụ giải trí ồn ào, Hữu Liên sẽ đánh mất đi tệp khách hàng "high-end" (cao cấp), là những người yêu thiên nhiên và tôn trọng văn hóa bản địa.

Chiều muộn, khi ánh nắng vàng như mật rót xuống thung lũng, cũng là lúc những climber hoàn thành nốt những đường leo cuối cùng. Đứng trên đỉnh vách đá cao hàng chục mét, phóng tầm mắt xuống những thửa ruộng bàn cờ và dòng suối uốn lượn, cảm giác chinh phục hòa quyện với sự bình yên trong tâm trí.

Lạng Sơn đang sở hữu một "mỏ vàng" không cần đào bới. Đó là những vách đá vôi triệu năm tuổi và bản sắc văn hóa của người dân tộc. Việc phát triển du lịch leo núi thể thao không chỉ là một xu hướng nhất thời, mà là hướng đi chiến lược để hiện thực hóa mục tiêu: Biến di sản địa chất thành nguồn sinh kế bền vững, để người dân có thể làm giàu ngay trên mảnh đất quê hương mình mà không cần phải đánh đổi môi trường.

THÔNG TIN THAM KHẢO
Bài viết sử dụng dữ liệu, hình ảnh và tham vấn chuyên môn từ:
- Phòng văn hóa thông tin xã Hữu Liên
- Công viên địa chất toàn cầu Lạng Sơn
- Công ty VietClimb và cộng đồng leo núi .
- Nghiên cứu về Sinh kế bền vững trong du lịch (Sustainable Livelihoods Framework).
- Báo cáo an toàn từ Dự án Thaitanium (Thái Lan).