Lấy cảm hứng từ hình tượng Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt trong truyền thuyết dân gian, bộ sưu tập 2.026 chú ngựa chào đón Tết Bính Ngọ 2026 của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tấn Phát đã đưa vó ngựa huyền thoại bước ra khỏi không gian sử thi, hiện diện trong đời sống đương đại – từ phòng khách, không gian làm việc, đến các công trình nội thất nghệ thuật. Với du khách quốc tế, đây là một sản phẩm văn hóa giàu bản sắc, kể câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ thủ công tinh xảo.
Vó ngựa truyền thuyết bước vào đời sống đương đại
Trong tâm thức người Việt, Thánh Gióng là biểu tượng của tinh thần quật cường, của tuổi trẻ vươn mình bảo vệ non sông. Hình ảnh ngựa sắt gắn với Thánh Gióng không chỉ là phương tiện chiến đấu mà còn là biểu trưng của tốc độ, sức mạnh và sự bứt phá. Khi năm Bính Ngọ 2026 đến gần, hình tượng ấy càng trở nên có ý nghĩa trong bối cảnh xã hội hướng tới năng lượng mới, sự khai mở và phát triển bền vững.
Chia sẻ về nguồn cảm hứng sáng tác, Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT) Nguyễn Tấn Phát cho biết: “ Hình tượng Thánh Gióng và con ngựa đại diện cho tinh thần bảo vệ và kiến tạo đất nước một tinh thần chưa bao giờ cũ. Tôi muốn đưa hình tượng ấy từ huyền thoại vào đời sống thường ngày, để mỗi gia đình, mỗi không gian đều có thể cảm nhận được năng lượng tích cực của văn hóa Việt.”
Khởi xướng từ năm 2016, dự án “Gióng” được nghệ nhân Phát ấp ủ suốt gần một thập kỷ. Đến nay, khoảng hơn 1.900 tác phẩm đã hoàn thiện, số còn lại dự kiến hoàn thành trước Tết Nguyên đán 2026. Mỗi tác phẩm đều mang số thứ tự riêng, tượng trưng cho từng dấu mốc trong hành trình 2.026 chú ngựa – 2.026 câu chuyện sáng tạo.
Linh vật tượng trưng cho sự thăng tiến, may mắn và bền bỉ
Một trong những yếu tố làm nên sức hút đặc biệt của bộ sưu tập “Gióng” chính là lựa chọn vật liệu. Thay vì chạy theo vật liệu công nghiệp, Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát trung thành với những chất liệu bản địa của xứ Đoài: gỗ mít, tre, đá ong – những vật liệu đã làm nên linh hồn kiến trúc làng cổ Đường Lâm.
Kết hợp cùng sơn mài truyền thống, các tác phẩm vừa giữ được nét mộc mạc, vừa đạt độ sâu thị giác và độ bền theo thời gian. Mỗi sản phẩm phải trải qua quy trình nghiêm ngặt: tạo phôi, xử lý vật liệu, sơn lót nhiều lớp, mài, vẽ, phủ và hoàn thiện. Trung bình, một tác phẩm mất khoảng 30 ngày để hoàn thành.
Theo NNƯT Nguyễn Tấn Phát, trong phong thủy Á Đông, ngựa là linh vật tượng trưng cho sự thăng tiến, may mắn và bền bỉ. Khi kết hợp với sơn mài - chất liệu mang tính “tàng khí”, trầm ổn và sâu, các tác phẩm ngựa “Gióng” không chỉ đẹp về hình thức mà còn hài hòa về năng lượng.
Về phong thủy, các vật liệu tự nhiên như sơn ta, vàng, bạc, vỏ trứng, vỏ trai (nguyên liệu làm tranh) có khả năng tích tụ năng lượng (khí) tốt, mang lại sự ổn định, hài hòa cho không gian. Kỹ thuật sơn mài truyền thống đòi hỏi sự công phu, kiên nhẫn qua nhiều công đoạn (quét sơn, mài, mài bóng), tạo nên độ sâu, độ bóng, độ sáng lung linh đặc trưng mà các chất liệu khác khó có được, tạo cảm giác tĩnh tại, sâu lắng cho gia chủ. Sơn mài còn tăng cường yếu tố Thổ (sơn, đất), Kim (vàng, bạc), Thủy (nhựa sơn), thể hiện sự cân bằng và thịnh vượng theo quan niệm ngũ hành trong phong thủy Á Đông.
“Với những ý nghĩa đó, đặt một chú ngựa Gióng trong không gian sống hay làm việc là gửi gắm mong muốn về sự hanh thông, mạnh mẽ và bền vững cho năm mới,” Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát chia sẻ.
Khi ngựa “Gióng” trở thành nội thất nghệ thuật
Khác với nhiều linh vật Tết chỉ dừng lại ở vai trò trưng bày, “Gióng” được thiết kế như những tác phẩm mỹ thuật ứng dụng. Từ hình tượng ngựa, nghệ nhân phát triển thành bàn trà, ghế ngồi, tủ kệ, lọ hoa, khay đựng và nhiều vật dụng nội thất nghệ thuật khác. Chính sự kết hợp giữa công năng và thẩm mỹ đã giúp bộ sưu tập tiếp cận rộng hơn với công chúng, đặc biệt là nhóm khách du lịch cao cấp và khách mua quà Tết doanh nghiệp.
Anh Chaplain Philippe - du khách Pháp bày tỏ ấn tượng đặc biệt sau khi tham quan bộ sưu tập của Nghệ nhân ƯT Nguyễn Tấn Phát tại Đường Lâm: “Tôi từng chiêm ngưỡng nhiều linh vật của các nước châu Á nhưng ‘“Gióng” mang đến một nguồn năng lượng rất đặc biệt. Có chú ngựa mạnh mẽ, đầy khí chất; có chú lại hóm hỉnh, đáng yêu; thậm chí có cả những ngựa con ngộ nghĩnh, tinh nghịch. Không dừng lại ở vai trò một món đồ trang trí, mỗi chú ngựa “Gióng” dường như sở hữu cá tính riêng, ẩn chứa sâu trong mình những câu chuyện sâu văn hóa Việt.”
Bộ sưu tập “Gióng” là kết quả của sự cộng hưởng cộng đồng. Nhiều nghệ nhân, thợ lành nghề và họa sĩ trẻ tại Đường Lâm, thậm chí du khách cùng tham gia dưới sự định hướng chặt chẽ của nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát. Hình ảnh những người thợ thuộc nhiều thế hệ cùng làm việc trong xưởng sơn mài là minh chứng sống động cho sự tiếp nối nghề truyền thống.
Thách thức lớn nhất với người nghệ nhân có lẽ không nằm ở số lượng, mà ở việc giữ được “hồn” cho từng tác phẩm. Dù cùng khai thác hình tượng ngựa và Thánh Gióng, nhưng không có hai tác phẩm nào giống nhau hoàn toàn. Mỗi chú ngựa khác biệt về tỷ lệ, đường nét, dáng thế và cảm xúc.
“Tôi coi mỗi tác phẩm như một cá thể sống. Không có khuôn mẫu cứng nhắc. Chúng được điều chỉnh liên tục theo cảm xúc và câu chuyện tại thời điểm sáng tác, để tránh sự lặp lại máy móc” - Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát bộc bạch.
Văn hóa Việt trong không gian Tết mới
Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tấn Phát cho biết, sau bộ sưu tập này sẽ tiếp tục phát triển sơn mài theo hướng vừa nghệ thuật, vừa ứng dụng; mở rộng các hoạt động giáo dục di sản và sáng tác cộng đồng để sơn mài Đường Lâm không chỉ tồn tại, mà còn sống khỏe trong đời sống hiện đại.
Không chỉ dừng lại ở xưởng sáng tác, “Gióng” trở thành điểm nhấn trải nghiệm du lịch tại làng cổ Đường Lâm. Du khách đến đây không chỉ tham quan, mà còn quan sát quy trình làm sơn mài, trò chuyện với nghệ nhân, thậm chí tham gia vào một số công đoạn thủ công. Mỗi chú ngựa được mang về vì thế không chỉ là món quà, mà là một câu chuyện – về làng nghề, di sản và tinh thần Việt.
Trong bối cảnh thị trường quà Tết 2026 sôi động, bộ sưu tập ngựa “Gióng” nổi bật bởi tính độc bản, giá trị thủ công cao cấp và chiều sâu văn hóa. Từ truyền thuyết Thánh Gióng đến không gian sống đương đại, từ làng cổ Đường Lâm đến những đô thị lớn và xa hơn là thị trường quốc tế, vó ngựa “Gióng” đang mở ra một hành trình mới cho sơn mài Việt Nam.
Có thể thấy, “Gióng” là ví dụ tiêu biểu cho xu hướng kinh tế sáng tạo gắn với du lịch làng nghề: nơi du khách không chỉ tham quan mà còn tham gia vào chuỗi giá trị văn hóa - từ trải nghiệm, tiêu dùng đến lan tỏa hình ảnh điểm đến.
Không chỉ là linh vật đón xuân Bính Ngọ, mỗi chú ngựa “Gióng” còn là lời chúc phong thủy cho một năm mới mạnh mẽ, bền bỉ và thịnh vượng; là món quà Tết mang khí phách Việt, đủ sâu để lưu giữ, đủ đẹp để trưng bày, và đủ câu chuyện để lan tỏa.
