"Bảo tàng sống" lưu giữ di sản và nếp sống Mường cổ
Tọa lạc tại vùng đất cửa ngõ Tây Bắc – nơi sinh sống hòa hợp của nhiều dân tộc anh em nhưng dân tộc Mường chiếm đa số, Bản Mường Xanh được quy hoạch tỉ mỉ trên diện tích gần 15 ha. Khác với những khu du lịch thương mại hóa thông thường, nơi đây tái hiện chân thực một bản Mường truyền thống với những nếp nhà sàn gỗ thấp thoáng bên sườn núi. Trong không gian nhà sàn ấm cúng, người dân địa phương vẫn giữ nguyên nếp sinh hoạt quen thuộc cùng các công cụ lao động sản xuất thủ công từ gỗ, tre, nứa như khung dệt vải thổ cẩm, cung nỏ hay các dụng cụ làm nương rẫy cổ xưa. Du khách khi ghé thăm không chỉ được ngắm nhìn mà còn có thể trò chuyện với các cô gái Mường duyên dáng để lắng nghe câu chuyện về từng thớ vải thổ cẩm hay thưởng thức ẩm thực đậm đà phong vị núi rừng với cỗ thịt lợn bày trên lá chuối, cá suối đồ, xôi cẩm và cơm lam nướng thơm lừng.
Đặc biệt, Bản Mường Xanh đóng vai trò quan trọng trong việc giới thiệu và phát huy giá trị của bộ Lịch thẻ tre Khao Roi (Khao Đoi) – Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia. Qua lời thuyết minh tâm huyết của các nghệ nhân và hướng dẫn viên bản địa, du khách được chiêm ngưỡng 12 thanh tre nhỏ gọn chứa đựng tri thức thiên văn và lịch pháp ngàn năm của người Mường cổ. Việc tích hợp việc giới thiệu di sản lịch thẻ tre cùng nghệ thuật diễn xướng cồng chiêng, hát dân ca, múa xòe và nhảy sạp vào hoạt động đón tiếp đã biến mỗi chuyến tham quan thành một giờ học văn hóa sống động.
Điểm đến trải nghiệm ý nghĩa dành cho thế hệ trẻ
Không dừng lại ở vai trò lưu giữ văn hóa cho du khách vãn cảnh, Bản Mường Xanh còn chủ động kết hợp với các trường học như THPT Nguyễn Tất Thành hay THCS Mai Dịch (Hà Nội) để xây dựng mô hình du lịch giáo dục trải nghiệm toàn diện cho học sinh. Tại đây, các em nhỏ và thanh thiếu niên không chỉ được tiếp cận văn hóa dân tộc một cách tự nhiên mà còn được trang bị hàng loạt kỹ năng sống thiết yếu. Thông qua các chương trình tập huấn thực tế như kỹ năng phòng chống tai nạn đuối nước, sơ cứu ngạt nước do lực lượng đặc công nước giảng dạy hay bài học về phòng cháy thoát hiểm, các em được rèn luyện tinh thần chủ động và bản lĩnh ứng phó sự cố.
Bên cạnh đó, chuỗi trò chơi dân gian như bịt mắt bắt gà, ném còn, kéo co, đi xe đạp chậm, nhảy bao bố cùng các môn thể thao vận động đã mang lại không khí sôi nổi, giúp học sinh phát triển thể chất và tinh thần đoàn kết tập thể. Khi màn đêm buông xuống, không gian Bản Mường Xanh trở nên ấm áp với tiếng cồng chiêng âm vang và bập bùng ánh lửa trại. Các em học sinh cùng thầy cô và bà con bản địa quây quần bên bếp lửa, hòa mình vào điệu múa, lời ca và thưởng thức những ống cơm lam tự tay mình làm. Những trải nghiệm thực tế này không chỉ mang đến niềm vui sau giờ học căng thẳng mà còn gieo vào lòng thế hệ trẻ tình yêu thiên nhiên và niềm tự hào sâu sắc về vốn cổ dân tộc.
Bà Nguyễn Thị Tường Vi, người đại diện Công ty TNHH Du lịch Cộng đồng và Trải nghiệm Bản Mường Xanh cho biết: Với mong muốn tạo dựng một điểm đến gần gũi thiên nhiên nhưng vẫn mang đậm bản sắc địa phương, khu du lịch đã từng bước hình thành không gian sinh thái rộng khoảng 15 ha, giữ được nét hoang sơ, kết hợp khu nghỉ dưỡng, những ngôi nhà lá, hồ bơi và hệ thống khu vui chơi, trải nghiệm phong phú. Chúng tôi muốn du khách khi đến đây không chỉ có một nơi để nghỉ ngơi, vui chơi mà còn được hòa mình vào thiên nhiên, tìm hiểu đời sống và văn hóa của người Mường. Mỗi hoạt động đều hướng tới việc tạo ra những trải nghiệm chân thực, đặc biệt là đối với các đoàn học sinh, để các em vừa vui chơi, vừa có thêm hiểu biết về thiên nhiên, văn hóa và cuộc sống của người dân địa phương.
Phát triển du lịch bền vững gắn liền với sinh kế cộng đồng
Hiệu quả của việc dùng du lịch để bảo tồn văn hóa tại Bản Mường Xanh còn thể hiện rõ qua sự biến chuyển tích cực trong đời sống kinh tế - xã hội của người dân địa phương. Sự phát triển của khu du lịch sinh thái đã tạo ra nhiều việc làm ổn định cho bà con xóm Bằng Gà và các khu vực lân cận. Thay vì chỉ phụ thuộc hoàn toàn vào nông nghiệp làm nương rẫy bấp bấp trước đây, người dân bản địa nay đã có thể nâng cao thu nhập nhờ tham gia trực tiếp vào chuỗi cung ứng dịch vụ du lịch như làm lễ tân, hướng dẫn viên, hậu cần ẩm thực, tham gia đội văn nghệ cồng chiêng hay sản xuất nông sản sạch phục vụ du khách.
Chị Bùi Thị Linh ở xóm Bằng Gà, xã Lương Sơn cho biết: Em làm việc ở Bản Mường Xanh đến nay cũng đã gần một năm rồi. So với trước đây quanh năm chỉ biết trông vào mấy sào ruộng bấp bấp hay đi làm tự do ai thuê gì làm nấy, công việc hiện tại ở đây mang lại cho tôi sự ổn định hơn hẳn. Mức lương hàng tháng của em đều đặn đạt hơn 7 triệu đồng. Thu nhập ổn định giúp chủ động lo cho sinh hoạt gia đình, không còn phải lo gánh nặng cơm áo gạo tiền. Từ ngày khu du lịch Bản Mường Xanh được xây dựng và đi vào hoạt động những hộ gia đình trong xóm, xã cũng có thêm nguồn thu nhập đáng kể nhờ thu nhập làm thời vụ và bán các mặt hàng nông sản sạch do gia đình tự tăng gia, trồng trọt. Bà con trong xóm nói chung đã thay đổi rất nhiều, vừa có kinh tế vững vàng lại vừa được làm việc ngay trên chính quê hương mình.
Chính nguồn thu nhập ổn định từ các hoạt động liên kết Bản Mường Xanh với các hộ gia đình đã trở thành động lực mạnh mẽ nhất giúp người Mường tự giác giữ gìn nếp nhà sàn, bảo vệ môi trường cảnh quan sinh thái và chủ động truyền dạy các nghề thủ công truyền thống cho con cháu. Đây chính là vòng tuần hoàn bền vững mà tỉnh Phú Thọ hướng tới: du lịch tạo nguồn lực kinh tế để nuôi dưỡng văn hóa, và văn hóa nguyên bản lại trở thành thỏi nam xóm thu hút du khách bốn phương. Bản Mường Xanh đã và đang khẳng định vị thế của một điểm sáng về du lịch sinh thái cộng đồng, nơi di sản dân tộc Mường được gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa đến thế hệ tương lai.
