Sinh ra trong một gia đình có cha là kiến trúc sư tại Pháp, Alexandre Garel sớm hình thành tình yêu với các công trình mang dấu ấn thời gian. Nhưng phải đến khi sống tại Việt Nam, anh mới thực sự cảm nhận bởi vẻ đẹp mong manh của những công trình kiến trúc đang dần biến mất giữa tốc độ đô thị hóa chóng mặt.
Trong mắt Alexandre, Hà Nội hay Sài Gòn không chỉ là những thành phố đang phát triển, mà còn là những “bảo tàng sống” lưu giữ nhiều lớp ký ức văn hóa. Những biệt thự Pháp cổ, dãy nhà tập thể cũ, nền gạch mosaic bạc màu hay ô cửa gỗ nhuốm thời gian đều mang trong mình câu chuyện riêng về một Việt Nam từng tồn tại.
“Điều khiến tôi xúc động không chỉ là kiến trúc, mà là con người vẫn đang sống bên trong đó”, Alexandre chia sẻ trong dự án Houses of the Soul.
Khi những ngôi nhà không chỉ là di sản
Dự án mới nhất của Alexandre Garel tập trung vào các ngôi nhà cổ tại Đồng bằng sông Cửu Long, nơi từng phản chiếu một giai đoạn đặc biệt của Nam Kỳ đầu thế kỷ XX. Những công trình này mang dấu ấn giao thoa hiếm có giữa kiến trúc Pháp thời Đông Dương và đời sống văn hóa Việt Nam.
Đó là những mặt tiền tân cổ điển với hàng cột thanh mảnh, mái hiên rộng, cửa chớp gỗ cao để chống nóng nhiệt đới. Nhưng phía sau vẻ ngoài ấy vẫn là bàn thờ tổ tiên, những bộ phản gỗ cũ, ở đó người Việt nghỉ ngơi, ăn uống và quây quần suốt nhiều thế hệ.
“Đây không phải bảo tàng. Đó vẫn là những ngôi nhà đang sống”, Alexandre nói.
Trong nhiều bức ảnh, thời gian hiện rõ trên từng bức tường nứt, lớp gạch lộ ra dưới mảng vôi bong tróc hay dây leo dần phủ kín mái nhà. Theo anh, điều đang mất đi không chỉ là một công trình vật chất, mà là ký ức văn hóa của cả một vùng đất.
Một hành trình không chỉ để chụp ảnh
Alexandre cho biết dự án Houses of the Soul là kết quả của nhiều năm khảo sát thực địa cùng người bạn Việt Nam - nhà khảo cổ Lê Quốc. Cả hai đã dành thời gian đi sâu vào các tỉnh miền Tây, tìm kiếm những ngôi nhà còn sót lại giữa mạng lưới sông nước chằng chịt.
Tuy nhiên, anh cũng nhấn mạnh việc không công khai địa chỉ các ngôi nhà là một lựa chọn cần thiết. “Đã có những chủ nhà bị trộm sau khi nơi ở của họ được biết đến rộng rãi. Một số ngôi nhà vẫn còn lưu giữ nhiều hiện vật quý từ thời Đông Dương. Nhiều cụ già sống ở đó đơn giản chỉ muốn được yên tĩnh”, anh chia sẻ.
Theo Alexandre, việc tiếp cận và ghi lại những công trình này đòi hỏi rất nhiều thời gian, nghiên cứu và sự tin tưởng từ gia chủ. Điều khiến anh trăn trở là ngày càng có nhiều nội dung trên mạng xã hội khai thác hình ảnh các công trình cũ chỉ để tạo sự chú ý, mà thiếu đi chiều sâu về bảo tồn hay câu chuyện văn hóa phía sau.
“Cần phân biệt giữa việc thật sự muốn gìn giữ di sản và việc chỉ xem chúng như một bối cảnh để tạo nội dung”, anh nói.
Giữa mất mát và hy vọng
Sau hơn 12 năm sống và làm việc tại Việt Nam, Alexandre Garel đã trở thành một trong những gương mặt hiếm hoi kiên trì theo đuổi đề tài kiến trúc Việt Nam bằng góc nhìn nghệ thuật và tư liệu.
Tháng 3/2025, anh cùng nhà sử học Tim Doling phát hành cuốn sách Saigon: Portrait of a City, tập hợp những hình ảnh về kiến trúc Sài Gòn được ghi lại suốt hơn một thập kỷ. Anh cũng tham gia đóng góp hình ảnh cho cuốn Southern Vietnamese Modernist Architecture của kiến trúc sư Mel Schenck, một trong số ít biên niên sử về kiến trúc hiện đại miền Nam Việt Nam.
Với Alexandre, điều đáng mừng nhất hiện nay là ngày càng có nhiều người trẻ Việt Nam bắt đầu quan tâm đến di sản kiến trúc. “Ý thức đó còn mới, nhưng nó mang theo hy vọng”, anh nói.
Bởi giữa những bức tường cũ đang dần mục nát, vẫn còn đó những gia đình ngày ngày thắp nhang trên bàn thờ tổ tiên, sống cùng ký ức của ngôi nhà như cách nhiều thế hệ trước từng làm. Và có lẽ, điều Alexandre Garel đang cố gắng lưu giữ không chỉ là kiến trúc mà là linh hồn của một Việt Nam đang dần lùi vào quá khứ.
