Đêm cuối năm trước, không khí Tết đã tràn ngập trên khắp các nẻo đường quê. Nhà nhà ai nấy đang tất bật sửa soạn cho ngày Tết cổ truyền và chờ đợi giây phút giao thời giữa năm cũ với năm mới. Đêm đó, chúng tôi quyết định tạm gác mọi công việc để về với bà con tại xã Minh Hoá để xem các cụ cao niên đi hát Sắc Bùa.
Vừa đặt chân đến xã Minh Hoá, chúng tôi đã nghe âm thanh rộn ràng của những loại nhạc cụ truyền thống và thấy một nhóm người mặc áo dài đen, quần trắng và khăn tống quấn trên đầu bước vào một nhà dân. Dừng lại hỏi chuyện, một người dân cho hay: “Đó chính là các cụ cao niên đi hát Sắc Bùa để chúc Tết đó”. Theo chân các cụ, chúng tôi đến nhà anh Hoàng Việt Anh, thành viên Câu lạc bộ Sắc bùa xã Minh Hóa, tỉnh Quảng Trị, trong gian bếp hắt ra những ánh lửa đỏ hồng ấp áp. Có lẽ, cả nhà anh đang quây quần bên nồi bánh chưng ngày Tết chờ các cụ đến hát Sắc Bùa và đón giao thừa.
Đội hát sắc bùa đi chúc Tết đầu Xuân
Từ tối mồng 1 Tết, đội hát sắc bùa đến chúc Tết các gia đình trong làng, tiếng trống, tiếng xiểng cùng những ca từ hòa vào điệu sắc bùa, không khí xuân rộn ràng cả một góc làng, người già cho đến trẻ em, ai ai cũng háo hức đến xem.
Nếu sắc bùa ở vùng đồng bằng thường nhẹ nhàng, thì sắc bùa Minh Hóa mang âm hưởng trầm bổng, mạnh mẽ của núi rừng. Một đội hát thường có 5 người, do một người có uy tín làm đội trưởng.
Đặc biệt, theo truyền thống, đội hát chỉ gồm những người đàn ông mặc áo dài, khăn đóng, bởi người dân tin rằng lời chúc từ đấng nam nhi sẽ mang lại phước lộc, sự hanh thông và mạnh mẽ cho gia chủ trong năm mới.
Anh Hoàng Việt Anh, thành viên Câu lạc bộ Sắc bùa xã Minh Hóa, tỉnh Quảng Trị tâm sự, từ ngày 20 tháng Chạp hằng năm, sau khi làm lễ ở miếu làng xong cũng là lúc người dân Minh Hóa được phép khai trống, phát trống để bước vào tục “sắc bùa ngày tết”. Sáng 29 tháng Chạp, người dân đem trống ra “nuôi cơm” hay còn gọi cho trống ăn cơm. Hôm 30 Tết (hoặc 29 Tết) khi nghe khẩu hiệu phát trống khai xuân của ông cai sắc, tất cả các phường sắc bùa đi hát chúc tết từng nhà cho đến hết ngày mồng 3 tết.
“Sắc bùa là món ăn tinh thần không thể thiếu. Quan niệm dân gian của người Minh Hóa là khi Tết đến, được đoàn sắc bùa đến nhà chúc Tết thì năm đó sẽ làm ăn phát đạt, may mắn, xua đi những xui xẻo của năm cũ để bước tới năm mới bình an, vạn sự như ý”, anh Hoàng Việt Anh chia sẻ.
Hát sắc bùa Minh Hóa không đơn thuần là một loại hình âm nhạc dân gian, mà là sự kết tinh của lịch sử hàng trăm năm, gắn liền với nhịp sống của người dân các xã Dân Hóa, Kim Phú, Kim Điền, Minh Hóa.
Năm 2024, nghệ thuật này đã vinh dự được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia, khẳng định giá trị bền bỉ và bản sắc riêng biệt không thể pha trộn.
Năm 2024, Hát sắc bùa Minh Hóa vinh dự được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Bà Đinh Thị Mai Anh, Phó trưởng Phòng Văn hóa xã Tân Thành, huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình trước đây, nay là xã Minh Hóa, tỉnh Quảng Trị cho biết, sắc bùa không chỉ là tiếng hát, đó là lời chúc lành, là sợi dây kết nối tình làng nghĩa xóm, làm cho mùa xuân vùng cao thêm phần ý nghĩa. Các sở, ban, ngành liên quan sẽ cùng phối hợp để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa phi vật thể như hát sắc bùa, chú trọng công tác tuyên truyền và truyền dạy cho các thế hệ trẻ, đặc biệt từ trong nhà trường.
Với mỗi một người dân các xã Dân Hóa, Kim Phú, Kim Điền, Minh Hóa, Tết sẽ trọn vẹn nếu như được đội hát sắc bùa đến xông đất. Nhà ai không có điều kiện mời đội đến hát thì đi nghe ở nhà hàng xóm. Bởi trong quan niệm của bà con, nhờ hàng năm, đội đến chúc Tết nên gia đình làm ăn khấm khá, sức khỏe dồi dào, con cháu hiếu thảo, chăm ngoan học giỏi, tình cảm gia đình, hàng xóm, láng giềng ngày càng gắn bó, keo sơn.
Cấu trúc của một cuộc hát sắc bùa gồm 3 phần chặt chẽ: Dạo cổng để xin phép chủ nhà, phần hát chính chúc tụng và phần kết thúc. Nội dung các bài hát vô cùng phong phú, từ Mở cửa, Xưng danh đến Chúc năm mới, Đóng bùa... tất cả đều mang ý nghĩa cầu chúc sức khỏe, mùa màng bội thu và hạnh phúc.
Dù đã có những lúc tưởng chừng mai một, nhưng với tâm huyết của các thế hệ và sự quan tâm của chính quyền, làn điệu sắc bùa đang hồi sinh mạnh mẽ, len lỏi vào từng nếp nhà, trường học để trao truyền cho thế hệ mai sau.
Như "món ăn" tinh thần không thể thiếu mỗi dịp Tết đến, xuân về, đối với mỗi một người dân các xã Dân Hóa, Kim Phú, Kim Điền, Minh Hóa. Tết sẽ trọn vẹn nếu như được đội hát sắc bùa đến xông đất. Nhà ai không có điều kiện mời đội đến hát thì đi nghe ở nhà hàng xóm. Bởi trong quan niệm của bà con, nhờ hàng năm, đội đến chúc Tết nên gia đình làm ăn khấm khá, sức khỏe dồi dào, con cháu hiếu thảo, chăm ngoan học giỏi, tình cảm gia đình, hàng xóm, láng giềng ngày càng gắn bó, keo sơn.
Khi đất trời chuyển mình sang xuân, giữa không gian mờ ảo của sương giăng và hương vị Tết nồng đượm, những thanh âm rộn ràng của tiếng trống, tiếng chiêng sắc bùa lại vang lên. Đây không chỉ là món ăn tinh thần mà còn là “linh hồn” văn hóa của người dân vùng cao Minh Hóa mỗi dịp Tết đến, xuân về.
