Rau Liệt (Xà lách xoong) - đặc sản siêu sạch của xã Cồn Tiên tỉnh Quảng Trị

Xà lách xoong - rau liệt đặc sản siêu sạch của xã Cồn Tiên

Ở xã Cồn Tiên, giếng Ông, giếng Bà ở làng Hảo Sơn được đánh giá có nhiều nước nhất nên nhiều người dân trong làng được hưởng lợi. Toàn xã có 10-12ha rau xà lách xoong thì ở làng Hảo Sơn chiếm đến 7ha. Nguồn nước nhiều, mát lành nên cây rau liệt đặc sản ở đây to, tươi tốt nên rau ở Hảo Sơn còn bán được giá hơn những nơi khác.

Rau liệt có rất nhiều cách chế biến, như nấu canh với tôm tươi, luộc chấm với ruốc, làm rau sống, ăn với lẩu, đồ nướng và món đặc sản là rau liệt xào với thịt bò...

Gia đình bà Võ Thị Xuyến (50 tuổi, trú thôn Hảo Sơn) trồng gần 1.500 m2 rau xà lách xoong. Bà Xuyến cho biết, không biết nghề trồng rau xà lách xoong ở địa phương có từ khi nào, bởi vừa lớn lên bà đã thấy cha mẹ trồng.

Theo bà Xuyến, trước đây người làng trồng để ăn và bán quanh vùng, sau phát triển rộng ra để bán. Rau xà lách xoong trồng không khó nhưng nó chỉ sống được ở những nơi ruộng đá, không bùn, có nước mát lành, sạch sẽ.  Vì thế, đến mùa khô, những nơi nước không tới được rau liệt sẽ khô, chết dần. Cho nên, mỗi năm vào tháng 9, người có ruộng đá nằm gần giếng cổ sẽ gây giống rau, rồi bán cho những người có ruộng xa hơn.

Mỗi mùa thu hoạch rau xà lách xoong từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau. Khi cái nắng mùa hạ đã bắt đầu khó chịu thì thứ rau đặc sản sẽ tàn để kết thúc một mùa...

Ông Lê Phước Hiếu, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Cồn Tiên, cho biết để rau liệt vươn xa, mở rộng thị trường, mới đây chính quyền địa phương, người dân đã liên kết với doanh nghiệp để trồng rau liệt theo quy trình VietGap, diện tích thử nghiệm 1ha.

Chủ tịch UBND xã Cồn Tiên Trần Thị Oanh cho biết, hiện toàn xã Cồn Tiên có 124 hộ dân canh tác rau liệt trên tổng diện tích 10-12ha tùy vụ, tập trung chủ yếu tại thôn Hảo Sơn với 7ha. Nguồn nước từ hệ thống giếng cổ như: Giếng Dưới, giếng Búng, giếng Côi, giếng Tép, giếng Ông… có đặc điểm trong vắt, mát lạnh vào mùa hè và ấm vào mùa đông, là điều kiện lý tưởng cho rau liệt phát triển tự nhiên, không sử dụng phân bón và hóa chất. Vụ rau thường bắt đầu từ tháng 9 âm lịch hằng năm và kéo dài khoảng 4-5 tháng, tùy theo thời tiết. Đầu vụ, người dân lấy gốc rau còn sót lại từ vụ trước để nhân giống trồng cho vụ sau. Nhờ tốc độ sinh trưởng nhanh nên chu kỳ thu hoạch diễn ra đều đặn khoảng 15-20 ngày một lần. Với mức giá thu mua tại ruộng khoảng 15.000 đồng/kg (có thể lên tới 25.000 đồng/kg vào cao điểm), mỗi sào rau có thể  mang lại thu nhập cho người dân 80 triệu đồng/vụ. Rau liệt chủ yếu được thương lái thu mua, cung cấp cho các chợ đầu mối tại khu vực lân cận như Gio Linh, Đông Hà hoặc mở rộng hơn là Đồng Hới và Huế. Rau liệt đặc sản (rau xà lách xoong), mang lại nguồn thu nhập khá cho người dân địa phương.

Đến nay, các thủ tục chứng nhận VietGAP đã hoàn thành, đồng thời tích hợp hệ thống QR Code để truy xuất nguồn gốc. Doanh nghiệp đang xây dựng nhà xưởng, lắp đặt hệ thống xử lý bảo quản rau bằng khí ni tơ để đóng gói, bảo đảm độ tươi của rau kéo dài từ 20-25 ngày, sẵn sàng thu hoạch vụ rau để tiêu thụ tại thị trường các tỉnh phía nam.

Xã Cồn Tiên đang nỗ lực xây dựng thương hiệu rau liệt trở thành một sản phẩm đặc trưng, gắn kết chặt chẽ với điểm du lịch cộng đồng giếng cổ Gio An

Theo các nhà khoa học, hệ thống giếng cổ Gio An được hình thành vào khoảng từ thế kỷ IX – XI thuộc vương quốc Chăm Pa...

Bởi lẽ, hệ thống 14 giếng cổ Gio An được công nhận là di tích quốc gia năm 2001, mang tầm vóc, ý nghĩa và lợi ích to lớn.

Giếng cổ Gio An được xây dựng ven các quả đồi lớn, nhỏ trong hệ đồi bazan Cồn Tiên, với đặc điểm nổi bật là xây dựng theo phương thức xếp, kè đá, dùng để cung cấp nước cho sinh hoạt và hoạt động nông nghiệp. Kết cấu của giếng phụ thuộc vào từng loại mạch nước cụ thể là mạnh nước ngầm hay mạch nước phun nổi. Nhưng tất cả các giếng Chăm cổ đều lợi dụng sự chênh lệch về độ cao để tạo ra dòng chảy tự nhiên.

Giếng cổ Gio An có 3 dạng. Một dạng giếng có bể lắng và máng dẫn. Mỗi hệ thống giếng có 3 bậc. Bậc cao nhất là bãi đá rất rộng dùng để hứng nước, được xếp bằng đá cuội lớn, rất cứng. 

Từ bãi hứng này, nước chảy qua các máng được đẽo từ đá tổ ong và chảy xuống bậc thứ 2, gọi là giếng. Giếng cũng được xếp bằng đá cuội lớn, có độ sâu khoảng 1m. Từ giếng, nước sẽ chảy vào các mương dẫn tưới tiêu cho đồng ruộng bên dưới.

Dạng thứ hai là những bể chứa được đào sâu và xếp bằng đá cuội lớn ngay cửa mạch nước trong sườn đồi trực tiếp chảy ra.

Dạng thứ ba giống giếng khơi vùng nông thôn, nhưng cũng có sắp xếp đá thành vòng tròn để chứa nước.

Hệ thống giếng cổ Gio An có 14 giếng được đặt những cái tên rất chân quê gồm giếng Côi, giếng Dưới, giếng Búng, giếng Trạng, giếng Đào (thôn An Nha), giếng Gái 1, Gái 2, giếng Nậy (thôn An Hướng), giếng Tép, giếng Ông, giếng Bà, giếng Gai (thôn Hảo Sơn), giếng Máng (thôn Long Sơn), giếng Pheo (thôn Tân Văn).

Cùng với việc nâng cao tiêu chuẩn chất lượng, xã Cồn Tiên đang xây dựng thương hiệu rau liệt trở thành sản phẩm đặc trưng, gắn với điểm du lịch cộng đồng giếng cổ Gio An khoảng 5.000 tuổi.

Bà Võ Thị Xuân, trú thôn Hảo Sơn, xã Cồn Tiên cho biết, rau liệt tươi tốt nhờ có mạch nước ngầm từ các giếng cổ. Tuy nhiên, nhược điểm của rau liệt là lá nhanh úa, khó bảo quản, khó vận chuyển đi xa. Vì vậy, rau liệt chủ yếu do thương lái thu mua, tiêu thụ ở các chợ quanh tỉnh và thành phố Huế.

"Rau liệt này chỉ cần rải trên ruộng là mọc, nơi nào nước chảy mạnh quá thì lấy hòn đá nhỏ đè lên để chống trôi cây rau. Cứ thế khoảng 15 ngày thu hoạch một lần. Trồng rau liệt dặc biệt ở chổ là không được bón phân. Rau này chỉ cần bón một chút phân tro. Nếu bón nước bẩn nó sẽ vàng úa rồi chết. Bởi vậy người ta đặt cho nó tên rau siêu sạch, rau bác sĩ là thế", bà Võ Thị Xuân (57 tuổi, trú thôn Hảo Sơn) cho hay.

Bí thư Đảng uỷ xã Cồn Tiên Nguyễn Thành Tỵ cho biết,  người dân nông thôn nuôi trồng nhiều thứ, từ tiêu, khoai, nghệ, gừng, chăn nuôi lợn, bò…Riêng người Gio An may mắn có nguồn nước quý từ giếng cổ, trồng được rau xà lách xoong nổi tiếng, từ đó thu nhập ổn định hơn. Cuộc sống, con cái ăn học cậy nhờ rất nhiều từ loại rau có mùi thơm đặc trưng này với hệ thống giếng cổ Chăm Pa đặc trưng và rau liệt đặc sản hiếm có, địa phương mong muốn sớm hình thành được hình thái du lịch cộng đồng để nâng cao đời sống người dân.

Cùng với việc nâng cao tiêu chuẩn chất lượng, xã Cồn Tiên đang nỗ lực xây dựng thương hiệu rau liệt trở thành một sản phẩm đặc trưng, gắn kết chặt chẽ với điểm du lịch cộng đồng giếng cổ Gio An (đã được UBND tỉnh Quảng Trị công nhận năm 2025). Sự kết hợp giữa hệ thống giếng cổ và những ruộng rau liệt xanh mướt hứa hẹn tạo nên một sản phẩm du lịch độc đáo. Du khách không chỉ được chiêm ngưỡng những ruộng rau xanh tươi, tìm hiểu về phương pháp canh tác truyền thống của người dân địa phương, mà còn có cơ hội thưởng thức hương vị đặc trưng của món rau đặc sản này. Đặc biệt, nghề trồng rau liệt được đưa vào các hoạt động du lịch cộng đồng, cho phép du khách có trải nghiệm thực tế, cùng người dân địa phương tham gia vào các công đoạn trồng và thu hoạch rau. Xã Cồn Tiên hôm nay đang nỗ lực xây dựng thương hiệu rau liệt trở thành một sản phẩm đặc trưng, gắn kết chặt chẽ với điểm du lịch cộng đồng giếng cổ Gio An hấp dẫn và đầy tiềm năng.