Khoảng trống văn học thiếu nhi dần được lấp đầy
Chỉ vài năm trước, văn học thiếu nhi Việt Nam từng được nhắc đến như một “vùng trũng” của đời sống văn chương. Số lượng tác phẩm viết cho trẻ em còn hạn chế, đội ngũ sáng tác chuyên sâu ngày càng mỏng, trong khi thị trường sách thiếu nhi chứng kiến sự áp đảo của các tác phẩm dịch. Không ít ý kiến từng lo ngại về một giai đoạn “khô hạn” của văn học dành cho trẻ nhỏ.
Tuy nhiên, vài năm gần đây, sự xuất hiện của nhiều cuộc vận động sáng tác, giải thưởng văn học và diễn đàn chuyên đề đã góp phần tạo nên diện mạo mới cho lĩnh vực này. Từ Cuộc vận động sáng tác đề tài thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam đến Giải thưởng Văn học Kim Đồng hay Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn, số lượng tác phẩm dự thi ngày càng tăng, độ tuổi người viết trẻ hóa hơn, đồng thời xuất hiện nhiều thử nghiệm mới về thể loại và cách kể chuyện.
Phát biểu tại tọa đàm, bà Vũ Thị Quỳnh Liên, Phó Giám đốc, Tổng Biên tập NXB Kim Đồng cho rằng, văn học thiếu nhi hiện nay cần thêm những tiếng nói mới, gần gũi với tâm tư, cảm xúc và thế giới của trẻ em đương đại.
“Văn học thiếu nhi luôn cần những tiếng nói mới, phù hợp với tâm tư, suy nghĩ và khát vọng của trẻ em hôm nay. Tọa đàm được tổ chức nhằm tạo không gian đối thoại giữa giới nghiên cứu, người viết trẻ và bạn đọc để gợi mở những hướng sáng tác mới cho văn học thiếu nhi Việt Nam”, bà Vũ Thị Quỳnh Liên nhấn mạnh.
Theo đại diện NXB Kim Đồng, những diễn đàn như vậy không chỉ giúp người viết trẻ tìm thấy động lực sáng tạo mà còn góp phần hình thành môi trường kết nối giữa nghiên cứu, đào tạo và thực tiễn xuất bản, yếu tố quan trọng để nuôi dưỡng một nền văn học thiếu nhi bền vững.
Đại diện Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, PGS.TS Đặng Hồng Sơn, Phó Hiệu trưởng nhà trường, cho rằng sự phối hợp giữa trường đại học và NXB Kim Đồng mang ý nghĩa thiết thực trong việc kết nối học thuật với đời sống sáng tác. Sự phối hợp này không chỉ tạo diễn đàn trao đổi về văn học thiếu nhi mà còn mở ra cơ hội kết nối giữa đào tạo, nghiên cứu với thực tiễn sáng tác và xuất bản.
Văn học thiếu nhi không chỉ dành cho trẻ em
Phần tọa đàm do TS Nguyễn Thị Năm Hoàng, Phó Trưởng khoa Văn học dẫn dắt với sự tham gia của nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng, TS Trịnh Đặng Nguyên Hương cùng các tác giả trẻ từng đoạt Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ nhất như Giáp Thị Thùy Dương, Phạm Thu Hà, Cao Nguyệt Nguyên và Nguyễn Hoàng Diệu Thủy. Tại chương trình, nhiều ý kiến cho rằng văn học thiếu nhi hôm nay không thể chỉ dừng lại ở những câu chuyện giáo huấn đơn thuần, mà cần phản ánh thế giới tinh thần của trẻ em trong bối cảnh xã hội hiện đại.
TS Trịnh Đặng Nguyên Hương nhìn nhận văn học thiếu nhi là “một địa chỉ kép nơi cả trẻ em và người lớn đều có thể tìm về”. Theo chị, qua những tác phẩm kinh điển có thể thấy đây là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa tinh thần, là không gian để thế hệ trước gửi gắm những điều tốt đẹp cho thế hệ sau.
Cách nhìn ấy cho thấy văn học thiếu nhi không đơn thuần là dòng sách dành riêng cho trẻ em, mà còn là “di sản mềm” chuyển giao ký ức, văn hóa và căn tính giữa các thế hệ. Tuy nhiên, để di sản ấy tiếp tục sống trong đời sống hôm nay, nó cần được kể lại bằng ngôn ngữ mới, cảm quan mới và cách tiếp cận gần gũi hơn với trẻ em đương đại.
Một trong những vấn đề được nhắc nhiều tại tọa đàm là khoảng cách ngày càng lớn giữa văn học và đời sống giải trí số. Trẻ em hiện lớn lên cùng video ngắn, trò chơi điện tử, mạng xã hội và hàng loạt hình thức giải trí trực quan hấp dẫn hơn việc đọc sách truyền thống.
Theo TS Trịnh Đặng Nguyên Hương, thực trạng trẻ em ngày càng ít đọc sách không hẳn vì thiếu tác phẩm hay mà bởi các em đang thiếu “khoảng trống” dành cho việc đọc. Lịch học dày đặc cùng áp lực học tập khiến nhiều học sinh đã kiệt sức và không còn khoảng trống cho việc đọc sách.
TS Hương đồng thời nhấn mạnh vai trò của các diễn đàn học thuật và tọa đàm chuyên đề trong việc kết nối giới nghiên cứu, người viết và bạn đọc, từ đó tạo thêm động lực cho văn học thiếu nhi phát triển.
Ở góc nhìn phê bình, nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng cho rằng văn học thiếu nhi Việt Nam vẫn còn nhiều dư địa phát triển. Tuy nhiên, để thúc đẩy lĩnh vực này cần có những chính sách văn hóa thiết thực hơn nhằm xây dựng môi trường sáng tác, xuất bản và tiếp nhận tác phẩm dành cho thiếu nhi.
Khi người viết trẻ bước vào thế giới tuổi thơ
Điểm đáng chú ý của tọa đàm là sự xuất hiện của nhiều cây bút trẻ từng đoạt Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ nhất. Họ mang đến những góc nhìn mới về cách tiếp cận thế giới tuổi thơ gần gũi, giàu trải nghiệm và đậm chất đời sống hiện đại.
Tác giả Giáp Thị Thùy Dương, người đoạt giải Nhì Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ nhất cho biết chị đến với văn học thiếu nhi bằng tình yêu dành cho thế giới tuổi thơ và những cảm xúc trong trẻo của trẻ nhỏ. Trong khi đó, tác giả Nguyễn Hoàng Diệu Thủy chia sẻ dù bắt đầu sáng tác khá muộn nhưng việc đọc sách và tích lũy trải nghiệm sống đã giúp chị có thêm chất liệu để viết cho thiếu nhi.
Nhà văn trẻ Cao Nguyệt Nguyên nhìn nhận các cuộc vận động sáng tác và giải thưởng văn học hiện nay đang tạo động lực đáng kể cho người viết trẻ. Đây là dịp để các cây bút viết một cách hăng hái và tập trung hơn, đồng thời là cơ hội để dồn toàn lực hoàn thành tác phẩm trong một khoảng thời gian nhất định. Sức ép đối với người viết khi đó vừa là áp lực, vừa là cơ hội và cũng chính là động lực để chúng tôi viết tốt hơn.
Những chia sẻ ấy cho thấy văn học thiếu nhi không còn bị xem là “mảng phụ” của văn chương, mà đang dần trở thành không gian sáng tạo hấp dẫn đối với thế hệ tác giả trẻ – những người có khả năng lắng nghe và thấu hiểu thế giới nội tâm của trẻ em hôm nay.
Mở rộng không gian sáng tạo cho người trẻ
Trong khuôn khổ chương trình, NXB Kim Đồng chính thức phát động Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ hai giai đoạn 2025-2027 với hai hệ thống giải thưởng riêng dành cho tác phẩm viết cho thiếu nhi và tác phẩm viết cho người trẻ. Hạn cuối nhận tác phẩm là ngày 31/12/2026.
Việc mở rộng đối tượng độc giả sang cả thiếu niên và thanh niên được xem là bước chuyển đáng chú ý, phản ánh sự thay đổi trong cách nhìn về văn học thiếu nhi hiện nay, không chỉ là những câu chuyện dành cho trẻ nhỏ mà còn là không gian để người trẻ tìm thấy chính mình, tìm lại ký ức tuổi thơ và những giá trị văn hóa nền tảng giữa đời sống hiện đại.
Từ những giải thưởng, diễn đàn đối thoại đến các cuộc vận động sáng tác gần đây, có thể thấy một lớp tác giả mới đang dần hình thành, mang theo những cách kể chuyện và cảm quan mới cho văn học thiếu nhi Việt Nam. Trong hành trình ấy, điều quan trọng không chỉ là viết cho trẻ em, mà còn là viết để giữ lại những giá trị nhân văn, ký ức văn hóa và khả năng nuôi dưỡng tâm hồn qua từng trang sách.
Cũng tại sự kiện, NXB Kim Đồng phát động Cuộc thi Chuyển thể truyện tranh “Kính vạn hoa”, dành cho các tác giả chuyên và không chuyên trong và ngoài nước. Tác phẩm dự thi là truyện tranh tối thiểu 10 trang, chuyển thể từ một tập hoặc trích đoạn bất kỳ trong bộ truyện nổi tiếng của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh.
Ban tổ chức cho biết cuộc thi không tiếp nhận các tác phẩm sử dụng AI tạo sinh hoặc vi phạm bản quyền hình ảnh, ký tự. Thời gian nhận bài kéo dài từ ngày 7/5 đến hết 31/10, dự kiến công bố kết quả vào tháng 12/2026 với giải Nhất trị giá 15 triệu đồng.
