Theo thông tin do Hãng thông tấn ASKANews (Italy) vừa đăng tải, tại Venice Art Biennale lần thứ 61, Việt Nam lần đầu tiên chính thức ra mắt gian Triển lãm Quốc gia tại Ca’ Faccanon. Trưng bày mang chủ đề “Vietnam: Art in Global Flow” được giới chuyên môn đánh giá là một đề xuất giàu tính suy tư về khả năng kiến tạo những mô hình chung sống bền vững trong bối cảnh thế giới đang đối diện với nhiều biến động.
Một hành trình bền bỉ để chạm tới Venice
Venice Art Biennale, được tổ chức từ năm 1895, từ lâu đã là đỉnh cao mà nhiều nghệ sĩ trên thế giới khao khát chinh phục. Với Lê Hữu Hiếu, hành trình đến với Biennale lần thứ 61 không phải là một bước ngoặt bất ngờ, mà là kết quả của gần một thập kỷ kiên trì theo đuổi một hướng đi đầy thử thách: đưa di sản văn hóa Việt Nam vào nghệ thuật đương đại.
Không ồn ào, không chạy theo xu hướng, con đường của anh được xây dựng từ những nghiên cứu sâu về lịch sử, tín ngưỡng và các chất liệu truyền thống. Từ Florence Biennale lần thứ XI, Miami Art Fair Week, cho đến không gian nghệ thuật triển lãm Tesa 99 Arsenale Nord (Venice) năm 2021 trước đó, mỗi dấu ấn quốc tế là một bước chuẩn bị âm thầm cho cột mốc quan trọng hôm nay.
Năm 2025, Lê Hữu Hiếu được vinh danh là “Nghệ sĩ tiên phong trong hành trình di sản UNESCO” – một ghi nhận cho những đóng góp trong việc đưa di sản văn hóa vào nghệ thuật đương đại, khẳng định lựa chọn nhất quán của anh: đi vào chiều sâu văn hóa thay vì bề nổi thị trường.
Khi Việt Nam lần đầu có gian Triển lãm Quốc gia tại Venice Biennale 61 với chủ đề “Vietnam: Art in Global Flow”, sự hiện diện của Lê Hữu Hiếu với triển lãm cá nhân “Tằm” trở thành một điểm nhấn đặc biệt. Ở đó, câu chuyện không chỉ là của một nghệ sĩ, mà còn là của một nền mỹ thuật đang từng bước định hình vị thế trong dòng chảy toàn cầu. Sự kiện phản ánh sự chuyển mình của mỹ thuật đương đại Việt Nam: Từ một nền mỹ thuật chủ yếu phát triển trong phạm vi quốc gia, đang dần bước ra thế giới với tâm thế tự tin hơn, chủ động hơn và có chiến lược rõ ràng hơn.
“Tằm” – nghệ thuật như một thực thể sống của ký ức và triết lý Việt
Trong không gian trưng bày tại Ca’ Faccanon - công trình kiến trúc lịch sử bậc nhất giữa lòng Venice, “Tằm” hiện lên như một thế giới riêng, vừa gần gũi vừa huyền ảo. Không lựa chọn cách kể trực diện về những dấu mốc lịch sử lớn, Lê Hữu Hiếu đi vào những tầng sâu của đời sống thường nhật, nơi văn hóa được gìn giữ qua từng phong tục, tín ngưỡng và ký ức cộng đồng.
Toàn bộ sắp đặt được tổ chức như một hành trình mở. Người xem không đứng ngoài quan sát, mà bước vào, di chuyển và tương tác với các lớp không gian: từ những cụm tượng “Thần bảo hộ”, trận đồ bát quái, đến “Ngôi Nhà” ở trung tâm biểu tượng của con người, trước khi khép lại bằng bức sơn mài khổ lớn.
Hình tượng tằm trở thành trục ý niệm xuyên suốt. Vòng đời của tằm: sinh ra, nhả tơ, hóa kén rồi tái sinh được nghệ sĩ sử dụng như một ẩn dụ cho hành trình con người: âm thầm cống hiến và để lại giá trị cho đời sau. Đáng chú ý, “Tằm” không chỉ là biểu tượng mà còn là một thực thể sống, khi nghệ sĩ trực tiếp nuôi tằm trong không gian trưng bày. Điều này khiến tác phẩm không còn là một cấu trúc tĩnh, mà trở thành một quá trình vận động liên tục của sự sống.
Việc sử dụng các chất liệu truyền thống như gỗ mít, tơ tằm, sơn mài, vàng lá và vỏ trứng không chỉ mang ý nghĩa thẩm mỹ, mà còn phản ánh chiều sâu văn hóa. Kỹ thuật hom đất - một phương pháp xử lý gỗ cổ truyền - được áp dụng như một biểu tượng cho triết lý cân bằng âm dương, nơi các yếu tố tưởng chừng đối lập lại có thể dung hòa để tạo nên một trạng thái ổn định.
Ở điểm kết, bức sơn mài khổ lớn tái hiện hình ảnh trăm trứng Âu Cơ bằng vỏ trứng mở ra một suy tưởng về nguồn cội, về sự sinh thành và vòng tuần hoàn bất tận của ngũ hành. Không gian ấy vừa là ký ức, vừa là hiện tại, vừa mang tính bản địa, vừa có khả năng kết nối với những câu hỏi chung của nhân loại.
Nhà phê bình nghệ thuật Vittorio Sgarbi (Nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa Italy) nhận xét về triển lãm cá nhân “Tằm” của nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu: "Bộ tác phẩm sắp đặt "Tằm" tạo nên một mảng không gian hư cấu, vừa mang đậm hơi thở cuộc sống lại vừa có màu sắc kì ảo của các truyền thuyết, tín ngưỡng và văn hóa dân gian. Lịch sử Việt Nam gắn liền với nhiều cuộc chiến vệ quốc vĩ đại, nhưng Lê Hữu Hiếu lựa chọn không phơi bày vết thương chiến tranh, mà mang tới góc tiếp cận đầy tính tự sự về đời sống thường nhật của người Việt trong lao động sản xuất cũng như trong thực hành tín ngưỡng, là cái căn cái gốc của một dân tộc chưa từng lui bước.
Người Việt gọi Đất là Đất Mẹ, nên tác giả đặt tác phẩm trên nền đất, để tác phẩm chạm vào cội nguồn của sự sống thay vì treo cao hay đặt lên giá kệ để tôn thờ.
Tác giả dẫn dắt khách tham quan vào không gian bằng những tác phẩm giàu biểu tượng: một ngôi nhà ở trung tâm, một bức sơn mài, một trận bát quái và những cụm tượng thần. Để di chuyển giữa các tượng, trận bát quái và bức sơn mài, khách tham quan sẽ luôn phải đi qua Nhà. Đó là bởi Nhà, nơi có Người, luôn được đặt ở vị trí trung tâm.
Cuộc du hành bắt đầu từ gian cuối, chính là nơi đặt bức sơn mài khổ lớn sơn son thếp vàng, gợi nhắc tới những chi tiết trong đình làng và chùa - hai biểu tượng quan trọng gắn liền với sinh hoạt cộng đồng và đời sống tâm linh của người Việt. Bức tranh với chiều sâu hút mắt thăm thẳm như họa lại núi sông, vẽ lại vẻ đẹp giang sơn gấm vóc, nhưng lại không thể hiện một nơi chốn cụ thể về mặt địa lí. Ở góc tranh ẩn hiện Nam Quốc sơn hà, được xem là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của Việt Nam.
Như vậy hành trình của tác phẩm bắt đầu từ nhận thức về sự toàn vẹn lãnh thổ: Việt Nam là một và chỉ một, cũng như dân tộc Việt Nam là một thể thống nhất. Tuyên ngôn ấy xuyên suốt chiều dài lịch sử, được từ thế hệ này sang thế hệ khác, nuôi dưỡng khát vọng hòa bình, độc lập, tự do".
Vittorio Sgarbi là nhà phê bình nghệ thuật, sử gia nghệ thuật, giám tuyển và nhân vật công chúng nổi tiếng của Italy. Ông được biết đến rộng rãi nhờ hiểu biết sâu về nghệ thuật, đặc biệt là mỹ thuật cổ điển và di sản văn hóa, đồng thời từng đảm nhiệm nhiều vai trò trong đời sống văn hóa và chính trị tại Italy. Với ảnh hưởng lớn trong giới nghệ thuật, ông thường được xem là một tiếng nói có trọng lượng trong các vấn đề liên quan đến bảo tồn, phê bình và quảng bá nghệ thuật.
Hành trình “Sống lại” và khát vọng mở đường cho nghệ thuật đương đại Việt Nam
Chia sẻ về khoảnh khắc hiện diện tại Venice Biennale, Lê Hữu Hiếu dùng từ “sống lại” – một cách diễn đạt giàu tính cá nhân nhưng cũng gợi nhiều suy ngẫm. Đó là cảm giác sau một hành trình dài đối diện với hoài nghi, áp lực và cả những giới hạn tưởng như khó vượt qua.
“Tằm” không phải là kết quả của một khoảnh khắc cảm hứng, mà là sự tích lũy gần 10 năm. Từ lần đầu đến Venice năm 2017, ý tưởng được hình thành, rồi liên tục bị phá vỡ, tái cấu trúc để tìm ra hình thức phù hợp nhất. Song song với sáng tác là quá trình nghiên cứu sâu rộng về làng nghề, di sản, lịch sử và triết học – một hành trình đi đến tận cùng chiều sâu văn hóa Việt.
Đối với Lê Hữu Hiếu, việc tham dự Venice Biennale 61 không chỉ là mục tiêu cá nhân. Đó là một cách để trả lời những câu hỏi lớn: Làm thế nào để đưa văn hóa Việt Nam đến với thế giới; làm thế nào để tạo ra một hình ảnh đủ sâu, đủ mạnh để thuyết phục những khán giả khó tính nhất.
Với anh, Venice Biennale giống như một “kỳ thi lớn” – nơi kiểm chứng toàn bộ hành trình sáng tạo. Nhưng điều anh hướng tới không dừng ở việc khẳng định bản thân. Xa hơn, đó là mong muốn mở ra một tiền lệ, để nghệ sĩ Việt Nam có thể bước vào những không gian nghệ thuật quốc tế bằng một nền tảng vững chắc hơn.
Sự xuất hiện của Lê Hữu Hiếu tại Venice Biennale 61, cùng với gian Triển lãm Quốc gia Việt Nam, cho thấy một chuyển động rõ ràng của mỹ thuật đương đại Việt Nam. Từ chỗ phát triển trong phạm vi nội địa, nghệ thuật Việt đang dần bước ra thế giới với tâm thế chủ động, tự tin và có chiến lược.
Thông qua “Tằm”, một lát cắt của văn hóa Việt đã được đặt vào không gian đối thoại toàn cầu – nơi truyền thống không bị “đóng khung”, mà trở thành nguồn năng lượng sáng tạo. Ở đó, di sản không chỉ được bảo tồn, mà còn được “kích hoạt” để tiếp tục sống, tiếp tục biến đổi.
Và có lẽ, điều quan trọng nhất mà Lê Hữu Hiếu mang đến Venice không chỉ là một tác phẩm, mà là một cách nhìn: rằng nghệ thuật, khi chạm đến cội nguồn, sẽ luôn tìm được tiếng nói chung dù ở bất kỳ không gian nào trên thế giới.
Trong một lần đi nghiên cứu điền dã ở một làng nghề trồng dâu - nuôi tằm, anh đã "thấy" vòng tuần hoàn liên tục, vô tận. Từ những con ngài (bướm) tằm, trứng tằm, tằm, nhả tơ kéo kén, tằm hóa thành ngài (bướm). Nó tượng trưng cho một hằng số văn hóa bất diệt của một dân tộc, bất chấp mọi biến thiên của lịch sử. Đây chính là concept nghệ thuật mà Lê Hữu Hiếu đã tìm thấy và lựa chọn cho loạt tác phẩm "Tằm".
Sợi tơ vàng óng mà con tằm nhả ra gợi cho Lê Hữu Hiếu một thủ pháp nghệ thuật "vô tiền khoáng hậu". Tác giả tự trồng dâu, nuôi tằm để chúng nhả kén phủ lên chính các tác phẩm của mình. Màu vàng óng, sự mong manh, tinh khiết và nữ tính của tơ tằm khiến các hình tượng trở nên mềm mại, sống động, bắt mắt và tạo cảm xúc thẩm mỹ cho người xem.
GS-TS Bùi Quang Thắng – Nguyên Giám đốc nghệ thuật Vicas Art Studio
