Chuyển tải văn hóa Việt theo “Nguyên lý thị giác”
Triển lãm “Đi tiếp con đường của cha” vừa chính thức khai mạc tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, giới thiệu tác phẩm của ba anh em trong một gia đình có truyền thống nghệ thuật: họa sĩ - nhà điêu khắc Nguyễn Hồng Hưng, họa sĩ Mai Trang (Maj Trang Olson) và nhà điêu khắc Vân Thuyết (Nguyễn Hồng Mỹ).
Câu chuyện gia đình là sợi dây kết nối toàn bộ triển lãm mà ở đó, họa sĩ - nhà điêu khắc Nguyễn Hồng Hưng nổi bật theo một cách riêng. Ông mang tới 10 tác phẩm điêu khắc được lựa chọn từ hành trình sáng tác nhiều năm, trong đó có nhiều tác phẩm được giải đã ghi dấu trong hoạt động mỹ thuật như “Tiên Dung Chử Đồng Tử”, “Bố bạc con vàng”, “Cây đu đủ”, “Đường tu”, “Đường thánh”, “Chờ tin tốt”...
Các tác phẩm của họa sĩ - nhà điêu khắc Nguyễn Hồng Hưng tại triển lãm thể hiện cách tiếp cận riêng với hình khối, chất liệu và đời sống, đồng thời cho thấy quan niệm sáng tác không bị bó buộc bởi những khuôn mẫu có sẵn.
Sinh năm 1952, tốt nghiệp ngành Điêu khắc tại Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Hà Nội, Nguyễn Hồng Hưng là hoạ sĩ, nhà điêu khắc, nhà văn và nhà giáo. Ông từng giảng dạy môn “Nguyên lý thị giác” tại nhiều trường đại học ở TP.HCM (Đại học Kiến trúc TP.HCM, Đại học Tôn Đức Thắng, Đại học Quốc tế Hồng Bàng, Đại học Công nghệ Sài Gòn, Đại học Quốc tế Hoa Sen...) trước khi ngừng dạy học từ năm 2017. Ông là tác giả hai cuốn sách chuyên ngành được giới thiết kế - mỹ thuật đánh giá cao: Nguyên lý Design thị giác và Nguyên lý Bố cục thị giác. Nguyễn Hồng Hưng cũng từng viết hơn 20 truyện ngắn đăng trên báo Văn nghệ dưới bút danh Hồng Hoang, và là bạn thân thiết nhiều năm của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp.
Con đường ấy cho thấy Nguyễn Hồng Hưng không chỉ tiếp cận nghệ thuật từ thực hành sáng tác mà còn từ nghiên cứu về thị giác, bố cục và cấu trúc. Tạp chí Mỹ thuật từng giới thiệu ông như một nghệ sĩ thị giác có khối lượng sáng tác trải rộng từ hội họa, điêu khắc đến sách, truyện và thơ ca, trong đó hai cuốn sách về Nguyên lý Design thị giác và Nguyên lý Bố cục thị giác là một phần đáng chú ý trong di sản nghề nghiệp của ông.
Người nghệ sĩ đi tìm vẻ đẹp theo cách riêng mình
Điểm đáng chú ý trong sáng tác của họa sĩ - nhà điêu khắc Nguyễn Hồng Hưng là sự gặp gỡ giữa tư duy lý tính và cảm xúc. Ông tìm đến vùng giao thoa giữa hình khối, ánh sáng, tính khoa học với sự mộc mạc của văn hóa dân gian Việt Nam. Theo ông, chính nơi gặp gỡ ấy có thể tạo nên những tác phẩm vừa có cấu trúc tạo hình vừa mang sức sống của đời sống. Quan niệm này được thể hiện khá rõ qua những tác phẩm đang được giới thiệu tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.
“Sự tích Tiên Dung - Chử Đồng Tử” là một ví dụ tiêu biểu. Tác phẩm được thực hiện bằng đồng năm 1985 và từng đoạt giải Nhì tại Triển lãm Điêu khắc toàn quốc giai đoạn 1983-1990. Việc lựa chọn một câu chuyện quen thuộc trong kho tàng văn hóa Việt để chuyển hóa thành hình khối cho thấy mối quan tâm lâu dài của Nguyễn Hồng Hưng đối với những chất liệu văn hóa đã ăn sâu trong ký ức cộng đồng.
Ở “Cây đu đủ”, hình ảnh đời thường được ông gắn với triết lý “biết đủ là đủ”. Tác phẩm từng được phóng to thành phiên bản cao 6m để tặng một ngôi chùa tại Vũng Tàu. Trong khi đó, “Đường tu”, “Đường thánh” và “Chờ tin tốt” khai thác những chủ đề về sự tri ân, đức hy sinh của người phụ nữ Việt Nam và đời sống tinh thần mộc mạc.
“Bố bạc con vàng” lại là một dấu mốc đáng chú ý khác khi tác phẩm đã được Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam sưu tập.
Những tác phẩm ấy không tạo ấn tượng bằng sự cầu kỳ của đề tài mà ở cách nghệ sĩ xử lý hình khối và gửi vào đó những suy nghĩ về con người, văn hóa và đời sống. Giới Mỹ thuật nhận định “Tiên Dung - Chử Đồng Tử” là một ví dụ tiêu biểu cho câu chuyện đưa văn hóa vào ngôn ngữ tạo hình, trong đó chất liệu truyền thống trở thành không gian để nghệ sĩ đối thoại với lịch sử, huyền thoại và tâm thức cộng đồng.
Đằng sau những tác phẩm có chiều sâu về hình khối và tư tưởng lại là một quan niệm sáng tác khá giản dị. Nguyễn Hồng Hưng chia sẻ: “Tôi làm cái tôi thích và tôi thích cái tôi làm. Thấy đẹp thì tiếp tục làm cho đến khi hoàn thành, không làm để lấy lòng ai.”
Câu nói ngắn gọn phần nào cho thấy cách ông nhìn nhận lao động nghệ thuật: không bắt đầu từ việc chạy theo thị hiếu hay đặt ra những tuyên ngôn lớn, mà từ cảm nhận cá nhân trước cái đẹp và sự kiên trì với lựa chọn của mình.
Đây cũng là điểm khiến hành trình nghệ thuật của Nguyễn Hồng Hưng có sự nhất quán dù ông hoạt động trên nhiều lĩnh vực. Từ điêu khắc, hội họa đến nghiên cứu thị giác, giảng dạy và văn chương, mỗi lĩnh vực đều trở thành một cách khác để ông khám phá cấu trúc, hình ảnh và đời sống.
Một hành trình nghệ thuật bắt đầu từ “con đường của cha”
Nguyễn Hồng Hưng là con của họa sĩ dân gian Hồng Vân - người được biết đến với những tác phẩm sơn dầu khổ lớn, trong đó có nhiều chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh được sáng tác trong những năm 1960-1970. Cùng với hai người em là họa sĩ Mai Trang (Maj Trang Olson) và nhà điêu khắc Vân Thuyết (Nguyễn Hồng Mỹ), ông trưởng thành trong một gia đình mà nghệ thuật hiện diện như một phần của đời sống thường nhật.
Ngôi nhà số 46 Trần Nhật Duật, Hà Nội hiện vẫn được gia đình gìn giữ như một không gian lưu giữ ký ức nghệ thuật của nhiều thế hệ. Nhưng nếu câu chuyện “Đi tiếp con đường của cha” gợi lên sự tiếp nối thì với Nguyễn Hồng Hưng, đó không phải là sự lặp lại con đường của thế hệ trước. Ông chọn “đi tiếp con đường của cha” bằng ngôn ngữ riêng mình: nghiên cứu hình khối, quan tâm tới nguyên lý thị giác, đồng thời tìm về những câu chuyện, biểu tượng và cảm xúc gần gũi của văn hóa Việt.
Chính sự kết hợp giữa thực hành nghệ thuật và tư duy lý luận tạo nên một chân dung khá riêng của Nguyễn Hồng Hưng. Ông vừa là người sáng tác, vừa là người nghiên cứu và truyền đạt kiến thức mỹ thuật. Hai cuốn “Nguyên lý Design thị giác” và “Nguyên lý Bố cục thị giác” là dấu ấn rõ nét của vai trò ấy.
Tại triển lãm lần này, câu chuyện của họa sĩ Mai Trang và nhà điêu khắc Vân Thuyết giúp hoàn chỉnh bức tranh về một gia đình nghệ thuật. Tuy nhiên, với Nguyễn Hồng Hưng, “đi tiếp con đường của cha” dường như còn mang một nghĩa khác: tiếp nhận những giá trị đã được trao truyền, nhưng phải tìm được tiếng nói riêng để biến những giá trị ấy thành sáng tạo của thế hệ mình.
Với riêng họa sĩ - nhà điêu khắc Nguyễn Hồng Hưng, những tác phẩm được giới thiệu lần này không chỉ là một phần trong hành trình sáng tác. Đó còn là cách một nghệ sĩ trở về với những câu chuyện văn hóa đã nuôi dưỡng mình, rồi chuyển hóa chúng bằng hình khối, chất liệu và tư duy thị giác thành một tiếng nói nghệ thuật mang dấu ấn cá nhân.
Đợt 1 của triển lãm diễn ra từ ngày 2 đến 7/10 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, số 66 Nguyễn Thái Học, Hà Nội. Đợt 2 dự kiến khai mạc ngày 17/10 và kéo dài đến hết ngày 25/10 tại Nhà triển lãm Hội Nghệ sĩ Tạo hình Việt Nam, số 16 Ngô Quyền, Hà Nội.
