Cụ Nguyễn Ngọc Đàm xuân này 105 tuổi, Lão thành cách mạng duy nhất còn thọ ở Quảng Ninh, người từng 4 lần giữ chức Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ninh.
Sự là cách đây 5 năm, trong lần tác nghiệp báo chí mà gặp cụ Nguyễn Ngọc Đàm nguyên Chủ tịch UBND tỉnh khi biết Nhà báo có nhiều tác phẩm Quảng Ninh đất ấm tình người, thì cụ cởi lòng tâm tư về những di tích lịch sử cách mạng và đề nghị báo chí nêu quan tâm phản ánh những bất cập trong đầu tư xây dựng và quản lý công trình Di tích lịch sử. Theo phương châm huy động xã hội hóa trùng tu di tích lịch sử văn hóa, để giảm bớt gánh nặng ngân sách nhà nước là rất tốt, song đối với địa phương nghèo, công trình ở vị trí khuất nẻo khó tạo ra nguồn thu sau đầu tư thì nên có cơ chế đặc thù.
Nhiều năm nay cụ Nguyễn Ngọc Đàm vẫn đau đáu nỗi lòng về ngôi đình Cái Chiên, một địa điểm hoạt động cách mạng gắn bó với người anh trai của mình và những động đội đã ngã xuống từ thời tiền khởi nghĩa ở vùng biển đảo Đông Bắc. Một ngôi đình lớn của vùng hải đảo, nơi Đảng ta lợi dụng công trình văn hóa tín ngưỡng để truyền bá tư tưởng của Đảng, tổ chức vận động phu mỏ và nhân dân làm cách mạng. Di tích đáng được xây dựng khang trang, rất tiếc trên nửa thế kỷ nay bị bỏ hoang.
Năm ấy tôi mang tâm tư của cụ Nguyễn Ngọc Đàm ra đảo Cái Chiên, nguyên Bí thư Huyện ủy Hải Hà (cũ) nay là giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Cường, nhiệt tình giúp đỡ đã nhờ Chủ tịch UBND xã đảo Cái Chiên khi ấy là Nguyễn Văn Đông quan tâm đưa đi thực tế cơ sở, cung cấp thông tin. Đình Cái Chiên công trình đã được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh vào tháng 5/2018, cùng với di tích Miếu Ông - Miếu Bà - Miếu Quan Lớn trên đảo Cái Chiên.
Giá trị di tích đình Cái Chiên.
Cụ Nguyễn Ngọc Đàm kể: Ngày trước đình Cái Chiên xây dựng theo khuôn mẫu đình làng cổ vùng châu thổ Sông Hồng với 3 gian, 2 chái tiền đường và hậu cung, cột kèo được làm bằng gỗ lim, tường xây gạch nung, phía trước tiền môn có 4 cột gạch gọi là cổng đình... Đình Cái Chiên trên thổ đất phong thủy “gối sơn đạp thủy”, đình tựa lưng vào dãy núi ba đỉnh, người địa phương gọi là núi ba ngọn. Mặt tiền là hồ nước rộng trong xanh gọi là hồ Giếng Đình, án phong là Gồ Đình (nay trên đỉnh địa phương xây đài lưu niệm chứng tích nơi thành lập Chi bộ Đảng đầu tiên của huyện). Lưỡng bên bài rồng chầu hổ phục, hai cánh hồi đình là hai dòng suối rừng quanh năm nước cả, bên tả gọi là khe Giếng Đụn, bên hữu là Khe Đình.
Đình có thần sắc, nội cung thờ Thành hoàng, phối thờ các thiên thần Bản thổ, Cao thiên, Thủy tề, Bản lộ Đông Hải đại vương... Hương ước quản lý đình, văn tế các khoa lễ trọng trong năm đậm đà bản sắc văn hóa Việt Nam. Thời phong kiến ngày lễ, Lễ kết hợp với Hội diễn ra các hoạt động văn hóa như: tục hát cửa đình, biểu diễn nghệ thuật, các trò chơi dân gian…dân vùng hải đảo trầy hội rất đông vui. Các vị lãnh đạo cách mạng tiền bối của Đảng ta, từng dựa vào đó làm cơ sở hoạt động bí mật trong lòng địch.
Cụ Nguyễn Ngọc Đàm, chuộng những bài báo nêu “người tốt việt tốt”, nêu tâm đắc với tập bút ký-phóng sự “Quảng Ninh đất ấm tình người” mà Nhà báo Vũ Phong Cầm ngày xuân biếu cụ.
Ngày ấy nhà cách mạng Trần Danh Tuyên (anh ruột của cụ Nguyễn Ngọc Đàm, tên khai sinh là Nguyễn Văn Luận sinh năm 1911, năm 1945 làm Bí thư Thành ủy Hà Nội. Hiện Hà Nội còn có một đường phố mang tên Trần Danh Tuyên), nhân dịp Hội đình ngày 16 tháng Giêng cùng một đồng chí đảng viên từ khu mỏ ra đảo Cái Chiên vận động nhân dân đoàn kết chống địa chủ - cường hào sưu cao thuế nặng, dưới ách đô hộ của thực dân Pháp; và tuyên truyền cương lĩnh của Đảng Cộng Sản-con đường cách mạng giải phóng dân tộc của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc. Các chiến sĩ Cộng sản không may bị kẻ xấu chỉ điểm, Mật thám Pháp vây bắt, hai người hai ngả rút lui thoát tay địch.
Quân Pháp huy động binh lính, khí giới lục soát hành trang-thẻ thân của tất cả khách thập phương trẩy hội, truy tìm cán bộ cách mạng của Đảng để triệt phá phong trào cách mạng. Chúng còn đàn áp cả dân thường, bắt bớ một số người dân về bốt tra khảo, ép lý trưởng đóng cửa đình xóa hương ước Lễ hội. Trần Danh Tuyên thoát hiểm theo hướng biển, lợi dụng rừng ngập mặn ẩn nấp và được ngư dân che chở đưa về đất liền mà thoát khỏi tay giặc. Còn người đồng chí kia chạy lên rừng ẩn nấp, rừng trên đảo cách bức với đất liền khó thoát thân. Quân Pháp huy động lực lượng, súng ống ngày đêm bao vây hòn đảo với thời gian kéo dài hàng tháng. Khi chúng rút quân, dân làng tìm thấy xác nhà cách mạng ấy trên núi bị chết đói thì vô cùng cảm kích, một chiến sĩ của Đảng thà chết không rơi vào tay giặc, đã bí mật mai táng trên vạt đồi sau đình. Khi cách mạng thành công, ở cương vị lãnh đạo cụ Trần Danh Tuyên và cụ Nguyễn Ngọc Đàm còn đến mộ thắp hương cho người đồng đội đã hy sinh. Sau đó ngôi mộ người chiến sĩ cách mạng trung kiên ấy, được quy tụ về nghĩa trang liệt sĩ của xã.
Danh thơm cụ Nguyễn Ngọc Đàm.
Cụ Nguyễn Ngọc Đàm bí danh là Lê Vân, sinh ngày 11/11/1922 trong một gia đình nông dân nghèo ở xã Ninh Sơn, huyện Việt Yên (cũ), tỉnh Bắc Giang. Hiện trú ở tổ 6 khu 5, phường Hạ Long. Cụ Nguyễn Ngọc Đàm tâm sự, mình có 5 anh chị em, khi trưởng thành không ai bảo ai, trai gái trong nhà đều tự tham gia cách mạng. Cách mạng Tháng Tám thành công, cả 5 anh em đều cùng làm cán bộ, người thoát ly, người làm việc ở quê. Cụ là áp út, người anh thứ 2 là Trần Danh Tuyên như đã kể trên.
Cuộc đời và sự nghiệp cách mạng của cụ Nguyễn Ngọc Đàm có nét khác biệt: ngay từ tuổi trẻ đã sớm giác ngộ tư tưởng cách mạng chống đế quốc phong kiến, năm 1944-1945 đã hăng hái tham gia phong trào trong Mặt trận Việt Minh chống Pháp đuổi Nhật ở Bắc Giang. Tháng 1/1946, Nguyễn Ngọc Đàm ra mỏ làm than và được kết nạp vào Đảng ngày 30/4/1946; từ tháng 12/1946-4/1947 làm Bí thư Chi bộ Đảng ở nhà máy điện Cột 5; tháng 7/1952-4/1954, làm phó Bí thư, quyền Bí thư Đặc khu ủy-Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Đặc khu Hồng Gai; từ tháng 5/1955-5/1957 làm phó Bí thư Khu ủy, Chủ tịch Ủy ban Hành chính khu Hồng Quảng.
Từ tháng 6/1957-9/1958, cụ Nguyễn Ngọc Đàm làm Phó Bí thư Khu ủy Hồng Quảng, kiêm Giám đốc Xí nghiệp quốc doanh than Hồng Gai (khi ấy bao gồm cả các mỏ than ở Cẩm Phả, Đông Triều, Uông Bí). Từ tháng 10/1958-6/1961, cụ Nguyễn Ngọc Đàm quay về làm Chủ tịch Ủy ban Hành chính khu Hồng Quảng; từ 9/1964-6/1966 lại được cử làm Tổng Giám đốc - Tổng Công ty Than Quảng Ninh (tiền thân của Tập đoàn Công nghiệp Than & Khoáng sản Việt Nam). Từ tháng 10/1969-5/1981, cụ Nguyễn Ngọc Đàm làm Chủ tịch Ủy ban Hành chính Quảng Ninh. Tháng 3/1979, khi chiến tranh biên giới xảy ra, Chủ tịch Ủy ban Hành chính Quảng Ninh Nguyễn Ngọc Đàm được Đảng-Nhà nước chỉ định kiêm chức Thiếu tướng - Phó Tư lệnh Đặc khu Quảng Ninh.
Những người từng công tác với Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ninh Nguyễn Ngọc Đàm nói cụ là người cán bộ năng động, chí công vô tư. Khi đi công tác cơ sở bao giờ cùng dắt túi tờ tem phiếu gạo, mỗi bữa góp định suất của mình cho nhà ăn tờ tem 225g gạo, đôi khi còn góp cả sâu cá vì khi ấy bãi triều sát bìa đường Quốc lộ 18, tôm cá nhiều mà vị Chủ tịch và anh lái xe lại có thú vui sông ngòi, giỏi bắt cá ven bờ, chỉ cần ghé xe vệ đường, xuống bãi sú vẹt ít phút là trong tay có mớ cua bể tươi sống. Nhà văn Tạ Kim Hùng có vần thơ “hoan hô anh Nguyễn Ngọc Đàm-mười năm Chủ tịch không tham làm giàu”...
Cụ Nguyễn Ngọc Đàm có 4 giai đoạn làm Chủ tịch Ủy ban Hành chính và UBND tỉnh, với thâm niên đứng đầu UBND tỉnh có rất nhiều tích kể về sự năng động trong công việc điều hành Nhà nước ở địa phương. Có chuyện mà còn ít người biết, đó là khi chiến tranh biên giới bùng nổ một tình huống bất ngờ, công tác hậu cần quốc phòng gặp nhiều trở ngại, trong đó có công tác vận tải, cụ Nguyễn Ngọc Đàm là người đề xuất sáng kiến tận dụng đường lâm nghiệp, mở ngay con đường mòn “Hồ Chí Minh” thứ 2 ở vùng rừng Đông Bắc bộ. Và ở vị trí Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ninh, Phó Tổng tư lệnh Đặc khu Quảng Ninh đã huy động hàng trăm chiếc xe ôtô vận tải mỏ cỡ lớn, chạy khỏe trong đường đồi núi mà nước bạn Liên Xô giúp ta khai thác than, nay thần tốc chuyển sang đội vận tải chủ công hỏa tuyến; tức thì hàng triệu tấn vũ khí, quân dụng được chuyển ra tiền tuyến, phục vụ chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc ngày đó.
Cụ Nguyễn Ngọc Đàm còn là người yêu thiên nhiên hoang giã, cụ kể thổ đất xây dựng tòa nhà trụ sở UBND tỉnh hiện nay là chính do mình cắm đất. Hồi đầu thập kỷ 60 rừng rú ở đây rậm rạp, khoảnh đất rộng bằng phẳng trên là đồi cao, dưới là biển thoáng rộng, mặt nước trong xanh, đẹp nhất dải bờ biển Hạ Long. Dân ở xóm chài gần đó đồn rằng, chiều chiều thường nhìn thấy một ông hùm lớn tọa ở đây, nhưng không ăn thịt người. Cụ Đàm một lần đánh bạo cùng một cán bộ giỏi săn bắn, súng chắc trong tay rình phục con hổ để kiểm chứng thực hư hổ tọa sơn. Hai người thực mục được chiêm ngưỡng cảnh thú dữ ngồi thiền, hóng mát… đã bảo nhau không nổ súng. Từ khi đó người làm quen với hổ, thi thoảng cụ Đàm lại ra Batoa trại giết mổ lợn mua bộ lòng già cho hổ ăn, chuyện này dài khá ly kỳ và thú vị (có video).
Xuân mới niềm vui mới đến với cụ Nguyễn Ngọc Đàm.
Bí thư Đảng ủy xã Cái Chiên Hoàng Văn Hải nêu, địa phương khôi phục và phát huy giá trị văn hóa, tiềm năng biển đảo làm trụ cột phát triển du lịch.
Ngày xuân trong căn nhà ấm cúng của cụ Nguyễn Ngọc Đàm, phóng viên vietnam travel biếu cụ Nguyễn Ngọc Đàm tập bút ký-phóng sự “Quảng Ninh đất ấm tình người” của mình cụ đã tâm đắc. Và còn vui hơn khi được truyền đạt lại thông tin mà Bí thư Đảng ủy xã Cái Chiên Hoàng Văn Hải cho biết: ngày 21/1/2025, UBND tỉnh Quảng Ninh đã ra quyết định số 218, phê duyệt quy hoạch phân khu tỷ lệ 1/2.000 khu vực đảo Cái Chiên. Quy hoạch chú trọng khôi phục và phát huy giá trị văn hóa vật thể-phi vật thể, tiềm năng biển đảo làm trụ cột phát triển du lịch. Trong đó, có chủ trương đầu tư trùng tu xây dựng đình Cái Chiên, Miếu Ông-Miếu Bà- Miếu Quan Lớn… cụ Nguyễn Ngọc Đàm nghe mà như thấy khỏe người ra.
Cụ thể, ngày 19/12/2025 Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng khu vực II có tờ trình số 3022/TTr-BKVII, gửi UBND tỉnh về Quyết định chủ trương đầu tư dự án Đầu tư bảo quản, tu bổ, tôn tạo, phục hồi di tích lịch sử Đình-Miếu Cái Chiên. Tổng diện tích khoanh vùng khu di tích là 12.342,3m2, trong đó đình Cái Chiên là 10.000m2. Tổng kinh phí đầu tư 93 tỷ đồng, bằng nguồn vốn ngân sách của tỉnh, thời gian thực hiện dự án năm 2025-2027.
Niềm vui ngày xuân còn được nhân lên, khi xã đảo Cái Chiên đang chuyển dịch tỷ trọng kinh tế sang nuôi trồng thủy sản công nghệ cao, kết hợp với các dịch vụ du lịch trải nghiệm trên biển; phát triển du lịch xanh bền vững. Hiện đã có 28 hộ gia đình đầu tư xây dựng khách sạn hotel, nhà nghỉ homestay đạt tiêu chuẩn đón khách lưu trú, và 1 hợp tác xã xe điện vận tải khách du lịch, cùng các dịch vụ văn hóa ẩm thực. Năm 2025, Cái Chiên đã đón được trên 67.000 lượt khách, có 47.000 lượt khách trong nước và quốc tế lưu trú, doanh thu đạt 76,4 tỷ đồng/năm. Xuân Bính Ngọ diện mạo xã đảo Cái Chiên thay đổi; người dân sung túc, không còn hộ nghèo, đảo không còn xa vắng như ảo ảnh trong mắt cụ Nguyễn Ngọc Đàm năm nào.
Hình ảnh đảo Cái Chiên:
Xã đảo Cái Chiên phát triển dịch vụ du lịch lưu trú theo hướng nhà nghỉ homestay, du lịch cộng động thân thiệm môi trường.
Đảo Cái Chiên duy nhất trên vùng hải đảo Đông bắc còn rừng cây phi lao cổ thụ bên mép biển, sau đại họa của trận bão Yagi.
Đảo Cái Chiên có bãi cát bay, địa mạo thay đổi theo hải lưu còn đổi màu khi ánh kim màu đồng thau, khi lại trắng như phale.
Chị Phạm Thị Hồng, ở thôn Đầu Rồng; khi du lịch trên đảo phát triển được nhận vào làm nhân viên lễ tân cơ sở du lịch Đầu Rồng Resort thu nhập khá hơn làm nông nghiệp, xuân này gia đình sung túc hơn.
Vũ Phong Cầm