Bên khung dệt truyền thống, đôi tay người phụ nữ Mông thoăn thoắt đưa từng sợi lanh đan vào nhau, dần tạo nên tấm vải trắng mộc mạc. Ít ai ngờ rằng, để có được những sợi lanh ấy, người thợ đã phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ, bắt đầu từ những cây lanh được trồng trên nương.
Từ sợi lanh se nên câu chuyện
Chuyện học dệt của chị Giàng Thị Là, người phụ nữ ở thôn Hú Trù Lình, bắt đầu từ những lần lén mẹ ngồi vào khung cửi. Thuở nhỏ, chị thường chăm chú quan sát mẹ dệt vải. Chỉ chờ mẹ đứng dậy đi ăn cơm, cô bé lại tranh thủ ngồi vào chỗ ấy, vụng về bắt chước từng động tác vừa nhìn thấy.
Không có lớp học hay bài giảng nào, chị Là cứ thế làm quen với nghề qua những lần quan sát, thử sức rồi dần thành thạo. Đến nay, chị đã có khoảng 6 đến 8 năm gắn bó với khung dệt.
Câu chuyện của chị Là cũng là cách nghề dệt lanh được gìn giữ trong nhiều gia đình người Mông. Theo chị, trẻ em thường bắt đầu học nghề từ khoảng 13 đến 14 tuổi. Phụ nữ là những người làm nghề chủ yếu, nhưng vẫn có một số nam giới biết dệt vải.
Nhìn những sợi lanh trắng trên khung, ít ai hình dung để có được chúng, người thợ phải trải qua bao nhiêu công việc. Cây lanh sau khi thu hoạch được tước lấy xơ. Từng đoạn xơ ngắn được nối thủ công thành sợi dài, rồi tiếp tục quay, luộc, giặt và vò để loại bỏ phần vỏ xanh, giúp sợi sạch và trắng hơn.
Riêng việc nối sợi đã cần nhiều thời gian và sự kiên nhẫn. Người phụ nữ Mông có thể tranh thủ nối lanh khi đi đường hoặc trong lúc rảnh tay. Sau khi được xử lý, sợi được đưa lên khung quay lớn để chuẩn bị cho công đoạn dệt.
Theo chị Là, trong một vụ lanh, mỗi người có thể dệt khoảng 70 đến 80 sải vải, tương đương 105 đến 120m theo cách tính 1 sải bằng 1,5m. Con số ấy chưa kể thời gian dành cho việc chuẩn bị nguyên liệu, trong khi người làm nghề vẫn phải lo những công việc thường ngày của gia đình.
Với chị Là, khó nhất là lúc mới học nghề, khi đôi tay còn lúng túng trước từng thao tác trên khung dệt. Giờ đây, công việc từng phải lén tập lúc mẹ vắng mặt đã trở nên quen thuộc. Câu chuyện nhỏ bên khung dệt khiến chúng tôi hiểu thêm cách một nghề truyền thống được trao lại từ thế hệ này sang thế hệ khác, bắt đầu bằng chính sự tò mò của những đứa trẻ.
Để sắc chàm hiện lên trên từng thớ vải
Tấm vải rời khung dệt vẫn chỉ mang màu trắng tự nhiên của sợi lanh. Để có được sắc chàm cùng những đường hoa văn đặc trưng, hành trình còn tiếp tục qua đôi tay của nhiều người thợ khác.
Ở bản Dào Xa, chị Giàng Thị Vang đảm nhận công đoạn lăn đá. Tấm vải được làm phẳng bằng phương pháp truyền thống, chuẩn bị bề mặt cho những nét vẽ sáp ong ở bước tiếp theo.
Người tạo nên các họa tiết ấy là chị Giàng Thị Ghênh, cũng ở bản Dào Xa. Sáp ong được lấy từ tổ ong sau khi vắt mật, qua xử lý rồi dùng để vẽ lên nền vải trắng.
Chị Ghênh cho rằng vẽ sáp ong còn khó hơn nhuộm chàm. Mỗi đường nét đòi hỏi sự chính xác, trong khi người thợ vẫn có thể tự sáng tạo họa tiết theo ý mình. Nếu vẽ chưa đạt, người có kinh nghiệm có thể chỉnh sửa, nhưng không phải ai mới học nghề cũng dễ dàng làm được.
Để hoàn thành hoa văn trên khoảng 6 m vải, chị cần tới ba ngày. Một chi tiết đủ để hình dung sự kiên nhẫn phía sau những họa tiết mà người xem có thể chỉ mất vài giây để ngắm nhìn.
Nhưng hoa văn bằng sáp ong mới chỉ là một nửa câu chuyện. Sắc chàm đậm nhạt trên tấm vải lại phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm của người nhuộm.
Chị Mùa Thị Dà cho biết, lá chàm phải được ngâm trong thùng khoảng hai ngày ba đêm. Khi phần xác lá được vớt bỏ, người thợ cho thêm vôi, khuấy đều và tiếp tục xử lý để tạo nước nhuộm. Tấm vải sau đó được nhuộm khoảng 4 đến 5 lần.
Điều thú vị nằm ở cách người thợ biết khi nào màu đã đạt. Không có thước đo cố định, chị Dà chủ yếu dựa vào cảm nhận và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều lần nhuộm.
Những lần làm việc với chàm còn để lại dấu vết trên đôi bàn tay chị. Màu nhuộm bám sâu vào da, khó rửa sạch ngay cả khi công việc đã kết thúc. Đôi bàn tay nhuốm chàm ấy dường như kể thêm một phần câu chuyện mà lời nói chưa thể diễn tả hết.
Khi màu nhuộm đã đạt, vải được nhúng vào nước nóng để loại bỏ lớp sáp ong. Những đường hoa văn sáng màu dần hiện lên trên nền chàm sẫm, hoàn thiện diện mạo đặc trưng của tấm vải.
Để có được một sản phẩm hoàn chỉnh là sự tiếp nối giữa nhiều đôi bàn tay. Chị Là dệt nên nền vải trắng, chị Vang lăn đá làm phẳng, chị Ghênh chăm chút từng nét sáp ong, còn chị Dà đưa sắc chàm thấm vào từng thớ vải. Mỗi người một công đoạn, cùng góp phần tạo nên sản phẩm mang dấu ấn riêng của người Mông.
Theo chia sẻ của người làm nghề, khoảng 6 m vải có giá 1,15 triệu đồng, còn một bộ trang phục truyền thống có thể có giá từ 2 đến 3 triệu đồng. Khi đã hiểu hành trình làm ra tấm vải, những sản phẩm ấy không còn đơn thuần được nhìn nhận qua màu sắc hay hoa văn, mà còn qua thời gian và công sức của người thợ.
Mang sắc chàm đi xa hơn
Điều khiến nghề dệt lanh, nhuộm chàm ở Lao Chải trở nên thú vị với du khách không chỉ là sản phẩm cuối cùng. Chính quá trình làm ra tấm vải, từ nối những sợi lanh mảnh đến vẽ hoa văn bằng sáp ong, đã mở ra cơ hội để người đến thăm tìm hiểu đời sống của cộng đồng Mông theo một cách gần gũi hơn.
Thử cầm dụng cụ vẽ sáp ong, quan sát người thợ lăn đá hay tìm hiểu cách tạo màu chàm là những trải nghiệm giúp du khách nhận ra sự công phu phía sau nghề thủ công truyền thống. Thay vì chỉ mang về một món đồ lưu niệm, họ có thể hiểu thêm câu chuyện của người làm ra sản phẩm ấy.
Từ ngày 7 đến 17/10/2026, Lễ hội “Sắc chàm Lao Chải” lần thứ II mang những giá trị văn hóa này đến gần hơn với du khách. Các hoạt động trình diễn, trải nghiệm nghề dệt lanh, vẽ sáp ong và nhuộm chàm được tổ chức cùng không gian giới thiệu ẩm thực, trò chơi dân gian, dân ca, dân vũ và tiếng khèn Mông.
Lễ hội còn có Hội thi “Duyên dáng Sắc chàm” và giải chạy nữ váy xòe “Trên sóng lúa”, tạo thêm những dịp giao lưu, tôn vinh trang phục truyền thống và giới thiệu nét đẹp văn hóa địa phương.
Không chỉ dừng lại ở những ngày lễ hội, Lao Chải đang hướng tới xây dựng không gian trải nghiệm nghề thường xuyên, nơi du khách có thể trực tiếp thử một số công đoạn dưới sự hướng dẫn của người dân. Các sản phẩm từ vải lanh như khăn, túi, ví và phụ kiện cũng được định hướng phát triển để đáp ứng nhu cầu của khách tham quan.
Kết hợp trải nghiệm nghề thủ công với khám phá ruộng bậc thang, ẩm thực và đời sống bản địa, Lao Chải có thêm cơ hội kéo dài thời gian lưu trú của du khách. Với người làm nghề, đó cũng là hướng mở rộng đầu ra cho sản phẩm và tạo thêm thu nhập từ chính kỹ năng được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Rời Lao Chải, chúng tôi mang theo câu chuyện về những người phụ nữ đã dành nhiều năm bên khung dệt, thùng nhuộm và từng nét sáp ong. Có người học nghề từ những lần lén mẹ tập dệt, có người để màu chàm bám mãi trên đôi tay. Những tấm vải được phơi dưới nắng rồi sẽ theo chân du khách đến nhiều nơi, còn câu chuyện về cách chúng được làm ra vẫn ở lại với Lao Chải, chờ những người muốn tìm hiểu và tự mình trải nghiệm.
|
|
