Sáng 4/10, tại không gian phố đi bộ hồ Hoàn Kiếm, chương trình ra mắt “Hương vị phố cổ Hà Nội - Ký họa và tùy bút” diễn ra trong khuôn khổ Hội Sách Hà Nội năm 2026. Đây là ấn phẩm thứ 13 của Nhóm Ký họa đô thị Hà Nội (Urban Sketchers Hanoi), đồng thời đánh dấu hành trình 10 năm “Yêu phố, Vẽ phố” của cộng đồng này.
Trong quá trình thực hiện, cuốn sách nhận được sự góp ý chuyên môn của nhà sử học Lê Văn Lan. Việc kết hợp ký họa, bài viết cùng những lớp tư liệu được thu thập trong nhiều năm khiến ấn phẩm không chỉ dừng ở việc ghi lại món ăn, mà từng bước mở rộng thành câu chuyện về không gian, con người, ký ức và đời sống văn hóa của phố cổ Hà Nội.
Nhà sử học Lê Văn Lan nhận xét hơn 150 bức ký họa trong sách, dù được thể hiện bởi nhiều người vẽ khác nhau, đều toát lên tinh thần “chân thật và say mê”; trong khi hơn 30 bài viết thuộc nhiều thể loại lại gặp nhau ở tinh thần “trách nhiệm và lo toan”.
Năm năm đi tìm “hương vị phố cổ”
“Hương vị phố cổ Hà Nội” không được hình thành như một tập hợp những địa chỉ ăn ngon, mà bắt đầu từ mong muốn đi vẽ quán hàng, món ăn để lưu giữ “hương vị cổ” của phố. Ý tưởng ấy được nuôi dưỡng trong suốt 5 năm, qua nhiều lần “thử vị”, nhiều cuối tuần trở lại những con phố quen để quan sát, trò chuyện và tìm thêm những câu chuyện phía sau từng món ăn.
Để hình thành cuốn sách, hai kiến trúc sư Trần Thị Thanh Thủy và Phạm Vũ Thương Nhung, đồng chủ biên, đã kết hợp hai hướng công việc: tổ chức ký họa thực địa và xây dựng cấu trúc nội dung. Thay vì tách riêng phần tranh và phần chữ, quá trình làm sách được triển khai theo hướng đan xen, để nét vẽ và câu chuyện liên tục bổ sung cho nhau.
Là một trong những thành viên sáng lập Urban Sketchers Hanoi, kiến trúc sư Trần Thị Thanh Thủy cùng cộng đồng tổ chức các hành trình ký họa, lựa chọn tranh và tập hợp những góc nhìn đa dạng về hàng quán, món ăn, con người và không gian phố. Những bức vẽ trực tiếp không chỉ ghi lại hình ảnh mà còn mang theo trải nghiệm, quan sát và cảm xúc của người vẽ tại từng địa điểm.
Trong khi đó, từ nền tảng chuyên môn về quy hoạch, kiến trúc và nghiên cứu di sản đô thị, kiến trúc sư Phạm Vũ Thương Nhung góp phần định hình cấu trúc nội dung, lựa chọn và tổ chức các bài viết theo một cách tiếp cận có chủ đích. Theo chị, hương vị không chỉ là một sản phẩm ẩm thực, mà còn là một phần của nơi chốn, được hình thành từ mối quan hệ giữa không gian đô thị, sinh kế, tập quán, con người và ký ức cộng đồng.
Từ cách tiếp cận ấy, các bài viết không được lựa chọn chỉ vì món ăn ngon hay địa chỉ nổi tiếng. Có những câu chuyện bắt đầu từ một bức ký họa rồi được tìm hiểu sâu hơn qua con người và những lớp văn hóa phía sau hình ảnh; ngược lại, có những nội dung được lựa chọn, biên tập trước rồi từ đó nhóm trở lại thực địa để bổ sung những góc vẽ cần thiết.
Quá trình ấy tạo nên sự tương tác hai chiều giữa ký họa và tùy bút: tranh gợi mở câu chuyện, còn câu chuyện lại dẫn người vẽ trở lại với phố. Nhờ vậy, hơn 150 bức ký họa và hơn 30 bài viết không đứng cạnh nhau như hai phần riêng biệt, mà cùng được kết nối trong một cấu trúc chung về hương vị, con người và đời sống phố cổ Hà Nội.
Với chị Thanh Thủy, phố cổ cần được nhìn như một “di sản sống”, nơi giá trị không chỉ nằm ở kiến trúc mà còn hiện diện trong nghề truyền thống, hàng quán, nếp sinh hoạt và ký ức cộng đồng. Nếu chỉ giữ lại công trình mà đời sống xung quanh biến mất, những gì được bảo tồn mới chỉ là “phần vỏ”.
“Yêu một thành phố trước hết phải hiểu thành phố ấy. Hiểu để biết điều gì có thể thay đổi và điều gì không nên đánh đổi”, chị Thanh Thủy chia sẻ.
Còn với chị Nhung, hành trình làm sách cho thấy phía sau một món ăn đôi khi là cả một cuộc đời. Có người dành hàng chục năm để giữ một vị nước dùng, một cách chọn nguyên liệu hay một thao tác được truyền lại trong gia đình. Khi ấy, hương vị không chỉ được tạo nên trong căn bếp, mà còn chứa thời gian, ký ức, sự nhẫn nại và lòng tự trọng với nghề.
“Nếu chỉ đi qua, ta nhìn thấy một hàng ăn; phải ngồi lại đủ lâu và đi đủ sâu mới nhận ra phía sau đó là một phần đời sống Hà Nội”, chị Nhung chia sẻ.
Khi nét vẽ đi cùng câu chuyện
Một trong những dấu ấn của Hương vị phố cổ Hà Nội nằm ở cách ký họa và chữ viết được đặt cạnh nhau để cùng kể một câu chuyện. Những bức tranh giữ lại hình hài của hàng quán, góc phố và con người, trong khi phần viết mở sâu hơn vào lịch sử, ký ức và những câu chuyện đời, chuyện nghề phía sau mỗi hình ảnh.
Theo kiến trúc sư Nguyễn Hoàng Lâm, một trong những thành viên sáng lập Urban Sketchers Hanoi, ký họa trực tiếp đem lại cảm nhận khác biệt so với việc vẽ từ ảnh. Khi người vẽ thực sự ngồi giữa một góc phố, họ có thể cảm nhận ánh sáng, nhiệt độ, mùi, màu sắc và không khí xung quanh, nhờ đó bức vẽ mang theo nhiều hơn cảm xúc của khoảnh khắc.
Trong cuốn sách, những bức ký họa vì thế không đơn thuần làm nhiệm vụ minh họa. Một nét vẽ có thể giữ lại dáng người bán hàng, chiếc bàn nhỏ bên hè phố, đôi quang gánh, góc bếp hay màu sắc của một món ăn; còn phần viết giúp người đọc biết thêm ai đã làm nên hương vị ấy, quán đã tồn tại ra sao và ký ức nào đã bám vào con phố qua năm tháng.
Anh Lâm ví thành phố như một cơ thể sống, luôn phát triển, luôn có những điều mới xuất hiện và những điều khác mất đi. Bởi vậy, một bức ký họa ghi lại một góc phố ở một thời điểm nhất định có thể trông rất bình thường khi vừa được vẽ, nhưng chỉ sau một quãng thời gian nhìn lại người ta mới nhận ra giá trị của việc đã kịp giữ lại khoảnh khắc ấy.
Ở một góc nhìn khác, kiến trúc sư Phạm Vũ Thương Nhung, đồng chủ biên cuốn sách, cho rằng quá trình thực hiện “Hương vị phố cổ Hà Nội” cũng khiến chính những người làm sách thay đổi cách nhìn về khái niệm “hương vị cổ”. Chị từng hình dung đó có thể là một công thức tương đối ổn định được truyền lại từ quá khứ, nhưng khi gặp những người đang trực tiếp giữ nghề, chị nhận ra hương vị chưa bao giờ đứng yên. Nguyên liệu thay đổi, không gian thay đổi, người ăn và nhịp sống cũng thay đổi; người làm nghề vừa phải giữ những giá trị cốt lõi, vừa thích nghi để món ăn tiếp tục tồn tại trong đời sống hiện tại.
Theo kiến trúc sư Phạm Vũ Thương Nhung, “di sản sống” vì thế không phải là đóng băng quá khứ, mà là làm sao để quá khứ vẫn còn khả năng sống trong hiện tại. “Tôi từng nghĩ mình đang làm một cuốn sách về ẩm thực. Nhưng càng đi sâu, tôi càng nhận ra đây là một cuốn sách về cách con người sống, thích nghi, trao truyền ký ức và cùng nhau làm nên bản sắc của một thành phố”, chị Nhung nói.
Từ đó, “Hương vị phố cổ Hà Nội” không đơn thuần là một tuyển tập tranh và bài viết về ẩm thực. Ký họa và tùy bút trở thành hai phương thức bổ sung cho nhau để ghi lại cả những gì có thể nhìn thấy và những lớp giá trị khó nhận biết bằng mắt thường: hình hài của hàng quán, không gian phố, con người, nghề nghiệp, tập quán và ký ức cộng đồng. Qua đó, cuốn sách không chỉ lưu giữ những hương vị của phố cổ, mà còn góp phần nhận diện những yếu tố đang làm nên bản sắc của một nơi chốn.
Từ trang sách bước ra phố
Khi những trang sách được mở ra, mỗi thế hệ lại tìm thấy một Hà Nội khác nhau. Với những người đã sống cùng thành phố qua nhiều năm, một góc phố, một hàng quà hay nếp sinh hoạt được giữ lại bằng nét vẽ có thể bất ngờ kéo cả một quãng ký ức trở về. Những điều từng hiện diện quá đỗi bình thường, đến khi nhìn lại giữa một Hà Nội đã nhiều đổi thay, bỗng trở nên gần gũi và đáng nhớ hơn.
“Điều khiến tôi ấn tượng nhất là cảm giác rất gần gũi. Những góc phố, hàng quán, nếp sinh hoạt trong sách đều là những hình ảnh quen thuộc với người đã sống lâu năm ở Hà Nội. Có những nơi nhìn vào là nhớ ngay Hà Nội ngày trước, nhớ cả một quãng thời gian mình từng sống và đi qua. Nhiều thứ khi vẫn còn hiện diện thì mình thấy rất bình thường, nhưng đến khi thành phố thay đổi rồi nhìn lại mới thấy đáng nhớ”, một độc giả lớn tuổi sống lâu năm tại Hà Nội chia sẻ.
Còn với người trẻ, cảm xúc lại đi theo chiều ngược lại. Những trang sách không đưa họ trở về một Hà Nội đã từng sống qua, mà khơi lên mong muốn đi tìm một Hà Nội mình chưa từng biết. Từ những hàng quán lâu đời, câu chuyện của người giữ nghề đến những góc phố được lưu lại bằng ký họa, cuốn sách gợi người đọc bước ra phố, tìm đến những địa chỉ ấy, nếm thử món ăn và tự mình cảm nhận một Hà Nội khác phía sau diện mạo của đô thị hôm nay.
Sự khác biệt ấy khiến “Hương vị phố cổ Hà Nội - Ký hoạ và tùy bút” có thể được đọc như một cẩm nang trải nghiệm theo nghĩa rộng. Không chỉ gợi ý “ăn gì, ở đâu”, những trang sách dẫn người đọc đi xa hơn: món ăn ấy hình thành trong không gian nào, ai đang giữ nghề, những ký ức nào nằm phía sau hương vị và vì sao chúng trở thành một phần của Hà Nội.
Với du khách, đó cũng là một cách tiếp cận điểm đến giàu chiều sâu hơn. Một chuyến đi qua phố cổ không nhất thiết chỉ là chuỗi địa chỉ cần “check-in”, mà có thể bắt đầu bằng việc ngồi lại lâu hơn bên một hàng quà, nhìn kỹ một góc phố, nghe một câu chuyện và nhận ra rằng phía sau một món ăn là cả một phần đời sống của thành phố.
Với người đã gắn bó lâu năm với Hà Nội, Hương vị phố cổ Hà Nội có thể là một cuộc trở về. Với người trẻ hay du khách lần đầu tìm hiểu Thủ đô, đó lại là lời mời bắt đầu một hành trình. Một bên tìm lại những điều từng quen thuộc, một bên đi tìm những gì mình chưa từng biết; ở giữa hai cuộc gặp ấy là những món ăn, hàng quán, con người và ký ức vẫn đang tiếp tục làm nên Hà Nội hôm nay.
