Từ những trang viết về phố phường, ẩm thực, kiến trúc đến những nét ký họa về các công trình cũ, chương trình “Hà Nội - Thành phố, gương mặt, con người” mở ra một cách khám phá Thủ đô qua ký ức đô thị và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Hà Nội từ “trung tâm của trung tâm”
Không gian đi bộ khu vực hồ Hoàn Kiếm, nơi diễn ra Hội sách Hà Nội năm nay, vốn đã là một trong những không gian đặc biệt của Thủ đô. Từ đây, du khách có thể tiếp cận nhiều lớp di sản nối tiếp nhau: khu phố cổ với những tuyến phố mang tên nghề, những công trình kiến trúc thời Pháp, các không gian văn hóa, ẩm thực và nhịp sống đô thị hiện đại.
Nhà văn Nguyễn Trương Quý gọi khu vực hồ Hoàn Kiếm là một “trung tâm của trung tâm” Hà Nội, nơi nhiều lớp lịch sử và văn hóa cùng hiện diện. Cũng từ những không gian ấy, mỗi người lại hình thành một cách nhận diện riêng về thành phố.
Với người này, Hà Nội có thể bắt đầu từ một mái nhà cũ, hàng cây hay góc phố quen. Với người khác, đó là một món ăn, một quán nhỏ, một khu tập thể hay một công trình kiến trúc đã đi cùng năm tháng. Những ký ức tưởng như rất riêng ấy lại góp phần tạo nên diện mạo chung của Thủ đô.
Theo cách đó, sách trở thành một phương tiện để nhận diện Hà Nội. Mỗi tác giả, mỗi thế hệ lại lưu giữ một “mã nhận diện” khác nhau, tạo nên bức tranh nhiều chiều về một thành phố luôn vận động.
Trong Tủ sách Hà Nội của Nhà xuất bản Kim Đồng, những tác phẩm như “Hà Nội băm sáu phố phường” của Thạch Lam, “Phố phường Hà Nội xưa”, “Hà Nội thanh lịch” của Hoàng Đạo Thúy, “Cổ tích và thắng cảnh Hà Nội” của Doãn Kế Thiện hay các tác phẩm của Tô Hoài như “Thành phố, gương mặt, con người”, “Giữ gìn 36 phố phường”, “Chuyện cũ Hà Nội” đã góp thêm nhiều lát cắt cho hành trình tìm hiểu thành phố. Đọc những cuốn sách ấy, du khách có thể có thêm một “tấm bản đồ” khác để khám phá Hà Nội - bản đồ của ký ức, văn hóa và đời sống.
Từ trang sách đến những công trình, góc phố
Một trong những điểm đáng chú ý của chương trình là câu chuyện về hai artbook “Phố cổ Hà Nội - Kí họa & hồi ức” và “Ấn tượng Hà Nội - Từ kí họa những công trình thời Pháp”, với sự tham gia của kiến trúc sư Trần Thị Thanh Thủy, thành viên sáng lập và trưởng nhóm Ký họa đô thị Hà Nội (Urban Sketchers Hanoi).
Qua những nét vẽ trực họa, phố cổ, biệt thự, công trình kiến trúc thời Pháp, khu tập thể cũ và nhiều không gian đô thị được ghi lại không chỉ như những hình ảnh đẹp mà còn như những chứng nhân của thời gian. Đáng chú ý, bên cạnh tranh vẽ còn có những bài viết, hồi ức của những người từng sống lâu năm trên các tuyến phố.
Cách tiếp cận này khiến một công trình kiến trúc không còn là một điểm tham quan đơn thuần. Đằng sau mặt tiền, mái ngói, ô cửa hay hàng cây có thể là lịch sử hình thành, câu chuyện về kiến trúc sư, phong cách xây dựng và đời sống của cộng đồng từng gắn bó với nơi đó.
Với du khách, đây cũng là một cách để nhìn Hà Nội chậm hơn. Một hành trình qua khu phố cổ, khu phố Pháp hay những khu tập thể cũ sẽ trở nên giàu trải nghiệm hơn khi người ta biết nhìn vào những dấu vết của thời gian và câu chuyện phía sau mỗi không gian.
Từ những nét ký họa, Hà Nội hiện lên như một đô thị vừa có khả năng lưu giữ vừa không ngừng thay đổi. 36 phố phường, những khu phố hình thành dưới thời Pháp, các khu tập thể và những khu đô thị mới cùng tồn tại, tạo nên một thành phố nhiều lớp.
Giữ lại một Hà Nội trong ký ức
Ở góc nhìn nghiên cứu văn học và văn hóa, TS. Đỗ Thanh Nga cho rằng mỗi thế hệ lại quan sát, ghi chép và kể về Hà Nội theo một cách khác nhau. Bởi vậy, không có một Hà Nội duy nhất trong ký ức của tất cả mọi người.
Trong “Hà Nội băm sáu phố phường”, Thạch Lam gợi lên một Hà Nội tinh tế qua phố phường và ẩm thực. Những trang viết về phở, bánh cốm, bánh cuốn hay những món quà vặt không chỉ nói về món ăn mà còn cho thấy một phần nếp sống và văn hóa ứng xử của người Hà Nội xưa.
Với Tô Hoài, Hà Nội lại hiện lên từ ký ức của một người con lớn lên ở vùng Kẻ Bưởi, Nghĩa Đô. “Chuyện cũ Hà Nội” kết nối quá khứ với hiện tại qua những câu chuyện đời thường của người dân, trong khi “Giữ gìn 36 phố phường” thể hiện sự quan tâm trước những biến đổi của thành phố và đặt ra câu chuyện bảo tồn không gian phố cổ.
Nếu Hoàng Đạo Thúy đi sâu vào nếp sống, cách ứng xử và những chuẩn mực văn hóa của người Hà Nội, thì “Cổ tích và thắng cảnh Hà Nội” của Doãn Kế Thiện lại mở rộng góc nhìn qua địa lý, công trình, phong tục và những câu chuyện được cộng đồng lưu truyền. Những tác phẩm ấy, khi đặt cạnh các sách ký họa, tạo nên một hành trình khám phá Hà Nội khá đặc biệt: từ chữ viết đến hình ảnh, từ kiến trúc đến ẩm thực, từ những địa danh nổi tiếng đến ký ức đời thường. Đó cũng là cách để câu chuyện bảo tồn di sản được nhìn rộng hơn. Khi một công trình biến mất, một khu phố thay đổi hay một tập quán dần mai một, những mất mát không chỉ nằm ở phần vật chất mà còn có thể liên quan đến ký ức xã hội của cộng đồng. Vì thế, yêu Hà Nội không chỉ là lưu giữ những hình ảnh đẹp về thành phố, mà còn là hiểu những giá trị đã làm nên diện mạo ấy và có trách nhiệm với quá trình gìn giữ, trao truyền.
Trong hành trình phát triển du lịch Hà Nội, những câu chuyện như vậy góp phần tạo nên chiều sâu cho trải nghiệm. Du khách có thể đến Hồ Gươm, dạo qua phố cổ, ngắm những công trình kiến trúc Pháp, thưởng thức món ăn Hà Nội; nhưng khi hiểu thêm lịch sử và ký ức phía sau những không gian ấy, chuyến đi sẽ không dừng lại ở việc “check-in” một điểm đến.
Qua “Hà Nội - Thành phố, gương mặt, con người”, những trang sách trở thành một lời mời khám phá Thủ đô theo một cách khác: chậm hơn, sâu hơn và gần với đời sống hơn. Giữa một Hà Nội đang không ngừng chuyển động, sách giúp lưu giữ những gương mặt, những góc phố và những câu chuyện để mỗi thế hệ có thể tiếp tục nhận ra thành phố của mình trong dòng chảy thời gian.
