Ngày nay, dù không còn nguyên vẹn như xưa, nơi đây vẫn là điểm dừng chân đặc biệt dành cho những du khách yêu thích khám phá chiều sâu văn hóa của Mộc Châu, bên cạnh các địa danh quen thuộc như Thác Dải Yếm hay Cầu Kính Tình Yêu.
Ẩn mình trên một gò đất cao giữa bản Vặt, Chùa Vặt Hồng mang vẻ trầm mặc, tách biệt khỏi không khí sôi động của các điểm du lịch lân cận. Theo các nguồn tư liệu địa phương, ngôi chùa được cho là xuất hiện từ khoảng thế kỷ XIII, phản ánh quá trình giao lưu văn hóa và tín ngưỡng lâu đời giữa cư dân vùng Châu Mộc với các cộng đồng sinh sống dọc thượng nguồn sông Mã và khu vực Bắc Lào.
Những ghi chép cổ cho thấy Chùa Chiền Viện từng là một công trình có quy mô đáng kể. Phía trước chùa là hồ nước Noong Bua quanh năm xanh mát, nơi từng phủ kín những đóa sen nở rộ mỗi độ hè về. Trong ký ức của người dân bản địa, đây không chỉ là chốn thờ tự mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng của cả vùng.
Nhiều hiện vật quý từng được lưu giữ tại chùa như tượng Phật bằng đồng, thiếc và các đồ thờ cổ, phản ánh trình độ nghệ thuật cũng như đời sống tâm linh phong phú của cộng đồng cư dân nơi đây qua nhiều thế kỷ.
Trải qua những biến thiên của lịch sử, Chùa Vặt Hồng dần xuống cấp và hiện chỉ còn lại nền móng cùng một số dấu tích kiến trúc cổ. Tuy vậy, chính sự hoang sơ ấy lại tạo nên sức hấp dẫn riêng cho di tích.
Bước qua những bậc rêu phong, du khách vẫn có thể nhận ra dấu vết của các bức tường cũ, nền chùa và những cấu kiện kiến trúc còn sót lại. Giữa không gian tĩnh lặng của núi rừng, mỗi viên gạch, mỗi phiến đá dường như đều mang theo câu chuyện về một thời vàng son đã lùi xa vào quá khứ.
Một trong những hiện vật có giá trị nhất của di tích là tấm bia đá khắc chữ Thái cổ và Hán Nôm, ghi lại công đức của nhân dân nhiều địa phương cùng chung tay tu bổ chùa vào đầu thế kỷ XX. Đây được xem là minh chứng sinh động cho sự giao thoa văn hóa giữa các cộng đồng cư dân vùng Tây Bắc.
Năm 2013, Chùa Vặt Hồng được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh Sơn La, góp phần khẳng định giá trị của một công trình từng giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân địa phương.
Điều khiến Chùa Vặt Hồng trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở những phế tích cổ mà còn ở không gian văn hóa bản địa đang được gìn giữ xung quanh di tích.
Bản Vặt hôm nay vẫn lưu giữ nhiều nét đẹp truyền thống của người Thái. Những nếp nhà sàn nép mình dưới chân núi, tiếng khung cửi dệt thổ cẩm vang đều mỗi buổi chiều, những điệu xòe mềm mại bên ánh lửa trại vẫn là một phần quen thuộc trong đời sống cộng đồng.
Người dân nơi đây kể rằng, từ nhiều đời nay, khu vực chùa luôn được xem là vùng đất linh thiêng. Dù công trình không còn nguyên vẹn, bà con vẫn thường xuyên hương khói, gìn giữ cảnh quan và duy trì các hoạt động tín ngưỡng truyền thống như một cách lưu giữ ký ức của cha ông. Năm 2016, cộng đồng địa phương đã cùng nhau dựng mái che trên nền chùa cũ để tạo không gian thờ tự và đón khách đến tham quan, chiêm bái.
Nếu Mộc Châu hấp dẫn du khách bởi những mùa hoa mận trắng trời, những đồi chè xanh bất tận hay các khu nghỉ dưỡng hiện đại, thì Chùa Vặt Hồng lại mở ra một lát cắt khác của vùng đất này, một hành trình tìm về những giá trị văn hóa lâu đời vẫn đang âm thầm tồn tại giữa đại ngàn.
Từ di tích, du khách có thể dễ dàng kết hợp tham quan các điểm đến lân cận, trải nghiệm du lịch cộng đồng, thưởng thức ẩm thực địa phương, tìm hiểu nghề dệt truyền thống và lắng nghe những câu chuyện dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Đặc biệt, ngày 31/5/2026, UBND phường Mộc Châu đã tổ chức Lễ khánh thành công trình sửa chữa, cải tạo Chùa Vặt Hồng. Sự kiện được tổ chức cùng Lễ Chách Vắt, Chách Và (Lễ tắm tượng Phật), nghi lễ truyền thống mang đậm giá trị văn hóa tâm linh của cộng đồng người Thái địa phương.
Không chỉ là hoạt động tín ngưỡng, Lễ Chách Vắt, Chách Và còn thể hiện quan niệm về sự thanh tẩy, cầu mong mùa màng tốt tươi, cuộc sống bình an và hạnh phúc. Trong không gian núi rừng Mộc Châu, những nghi lễ cổ truyền được gìn giữ qua nhiều thế hệ đã tạo nên sức hấp dẫn riêng cho Chùa Vặt Hồng, nơi du khách có thể cảm nhận rõ nét sự giao thoa giữa lịch sử, tín ngưỡng và đời sống văn hóa cộng đồng.
Giữa nhịp phát triển sôi động của du lịch Mộc Châu, Chùa Vặt Hồng vẫn lặng lẽ như một chứng nhân của thời gian. Không đồ sộ, không phô trương, nhưng chính sự trầm mặc ấy lại khiến nơi đây trở thành điểm dừng chân đáng nhớ cho những ai muốn khám phá một Mộc Châu sâu hơn, chậm hơn và giàu bản sắc hơn.
