Nhân kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 – 27/7/2026), Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước (Bộ Nội vụ) tổ chức trưng bày tài liệu lưu trữ và kỷ vật của cán bộ đi B với chủ đề "Thanh xuân gửi lại" từ ngày 17/7 đến 2/9 tại trụ sở Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước (12 Đào Tấn, Hà Nội). Ngay từ tên gọi, triển lãm đã gợi lên biết bao xúc cảm. "Thanh xuân gửi lại" là câu chuyện của những chàng trai, cô gái đã tạm gác những ước mơ riêng, gửi lại tuổi trẻ nơi chiến trường để đổi lấy độc lập, tự do cho dân tộc.
Những chứng tích biết kể chuyện
Trong dòng chảy của du lịch văn hóa hôm nay, khi những giá trị lịch sử ngày càng được kể lại bằng nhiều hình thức sáng tạo, những triển lãm tư liệu lưu trữ đang trở thành điểm hẹn đặc biệt của công chúng. Không đơn thuần là nơi trưng bày hiện vật, đó còn là không gian để kết nối quá khứ với hiện tại, giúp mỗi người hiểu hơn về những hy sinh đã làm nên nền hòa bình hôm nay.
Không gian triển lãm được bố trí thành ba phần, trong đó nổi bật là chủ đề "Ký ức đi B", giới thiệu hơn 100 tài liệu, hình ảnh và kỷ vật gốc quý giá. Những lá đơn tình nguyện đã úa màu thời gian, những cuốn nhật ký còn nguyên nét chữ, những bức thư gửi người thân trước ngày lên đường, những bức ảnh gia đình được gìn giữ suốt nhiều thập kỷ… tất cả như đưa người xem ngược dòng thời gian trở về những năm tháng khốc liệt nhưng đầy lý tưởng.
Mỗi hiện vật đều mang trong mình một câu chuyện. Đó có thể là tấm bằng tốt nghiệp được gửi lại trước khi vào Nam, một chiếc thẻ tiết kiệm, một cuốn sổ tay hay vài dòng thư ngắn ngủi gửi mẹ. Những vật dụng bình dị ấy hôm nay trở thành những chứng nhân lịch sử, giúp người xem cảm nhận rõ hơn sự lựa chọn đầy quả cảm của cả một thế hệ.
Đặc biệt, triển lãm giới thiệu hồ sơ và kỷ vật của nhiều tên tuổi lớn đã trở thành biểu tượng của văn hóa, văn học, nghệ thuật Việt Nam như Nguyễn Khoa Điềm, Nguyễn Quang Sáng, Phan Huỳnh Điểu, bác sĩ Đặng Thùy Trâm, nhà thơ Lê Anh Xuân (Ca Lê Hiến), Dương Thị Xuân Quý...
Không chỉ có nguồn tư liệu đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, triển lãm còn giới thiệu nhiều hình ảnh, tài liệu được khai thác từ Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ thuộc Đại học Công nghệ Texas (Hoa Kỳ), góp phần hoàn thiện bức tranh lịch sử về cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước dưới nhiều góc nhìn.
Khi tài liệu lưu trữ trở thành nhịp cầu của lòng tri ân
Một điểm nhấn đặc biệt của triển lãm là giới thiệu những kết quả bước đầu của Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin. Ít ai biết rằng, phía sau mỗi bộ hồ sơ lưu trữ là hành trình âm thầm của những người làm công tác lưu trữ trong việc đối chiếu từng dòng chữ, xác minh từng thông tin, kết nối từng manh mối để tìm lại tên tuổi của các liệt sĩ và trao trả những kỷ vật cho thân nhân.
Những cuốn sổ cũ, những trang tài liệu đã nhuốm màu thời gian tưởng chỉ còn giá trị lịch sử, nay trở thành nguồn tư liệu quý giá phục vụ công tác đền ơn đáp nghĩa. Mỗi thông tin được tìm thấy có thể mở ra hy vọng cho một gia đình sau hàng chục năm mòn mỏi tìm kiếm người thân. Ở góc độ ấy, tài liệu lưu trữ không còn là những hiện vật nằm yên trong kho bảo quản mà đã trở thành nhịp cầu kết nối ký ức, hàn gắn những khoảng trống mà chiến tranh để lại.
Chia sẻ tại sự kiện, ông Phạm Quang Nghị, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, nguyên Bí thư Thành ủy Hà Nội - một trong những cán bộ đi B có hồ sơ được lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III - không giấu được sự xúc động khi gặp lại những kỷ vật của mình sau hơn nửa thế kỷ. Nhớ lại thời điểm lên đường vào chiến trường, ông Nghị cho biết, những giấy tờ quan trọng như bằng tốt nghiệp hay giấy chứng nhận đoàn viên ưu tú hồi đó đều được gửi lại cho cơ quan, nhà trường, không ai dám chắc sẽ có ngày nhận lại.
Theo ông Phạm Quang Nghị, những hiện vật ấy là bằng chứng sống động về một thời kỳ lịch sử khi biết bao người Việt Nam đã sống, chiến đấu và cống hiến vì độc lập dân tộc. Việc lưu giữ, bảo quản hàng chục nghìn hồ sơ, kỷ vật của cán bộ đi B không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn của ngành lưu trữ mà còn là hành động tri ân đối với một thế hệ luôn đặt lợi ích của Tổ quốc lên trên hết.
Chuyển đổi số để lịch sử gần hơn với công chúng
Một không gian khác của triển lãm mang đến trải nghiệm mới mẻ cho người xem thông qua hệ thống tra cứu điện tử hồ sơ cán bộ đi B đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III. Việc số hóa và xây dựng hệ thống tra cứu không chỉ tạo điều kiện thuận lợi cho thân nhân liệt sĩ, người có công và các nhà nghiên cứu tiếp cận nguồn tư liệu, mà còn cho thấy nỗ lực của ngành lưu trữ trong việc ứng dụng công nghệ để phát huy giá trị của di sản tư liệu.
Phát biểu tại lễ khai mạc trưng bày, Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước Đặng Thanh Tùng nhấn mạnh rằng, hơn 72.000 hồ sơ và kỷ vật của cán bộ đi B thuộc 89 tỉnh, thành phố theo địa giới hành chính các thời kỳ từ năm 1945 đến 1975 đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III không chỉ là nguồn tư liệu lịch sử quý giá mà còn là những chứng tích chân thực về một thế hệ đã hiến trọn tuổi thanh xuân cho Tổ quốc. Triển lãm "Thanh xuân gửi lại" không đơn thuần tái hiện ký ức chiến tranh mà còn góp phần bồi đắp đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", lan tỏa những giá trị nhân văn của công tác lưu trữ trong đời sống hôm nay.
Không chỉ tái hiện ký ức về một thời hoa lửa, "Thanh xuân gửi lại" còn là dịp để công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, hiểu hơn về những hy sinh thầm lặng của lớp người đi trước, từ đó thêm trân trọng giá trị của hòa bình, độc lập và những đóng góp đã làm nên lịch sử dân tộc.
Một điểm đến của du lịch ký ức
Trong xu hướng phát triển du lịch văn hóa và du lịch di sản, những không gian như "Thanh xuân gửi lại" đang mở ra cách tiếp cận mới đối với lịch sử. Người xem không chỉ đến để quan sát hiện vật mà còn được lắng nghe những câu chuyện về con người, về sự hy sinh, về khát vọng thống nhất đất nước.
Mỗi hồ sơ, mỗi trang nhật ký hay mỗi kỷ vật đều mang theo hơi thở của một thời đại. Chính sự chân thực ấy tạo nên sức lay động mạnh mẽ, giúp lịch sử bước ra khỏi những trang sách để hiện diện sống động trước mắt công chúng.
Đối với thế hệ trẻ, đây không chỉ là một triển lãm mà còn là một bài học lịch sử bằng những chứng tích thật, khơi dậy lòng biết ơn đối với những người đã hiến dâng tuổi thanh xuân cho Tổ quốc.
Giữa nhịp sống hiện đại, "Thanh xuân gửi lại" nhắc mỗi người rằng hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng biết bao hy sinh. Và chính những tài liệu lưu trữ tưởng chừng lặng lẽ ấy vẫn đang tiếp tục thực hiện sứ mệnh kết nối quá khứ với hiện tại, vun đắp truyền thống "Uống nước nhớ nguồn", lan tỏa những giá trị nhân văn và làm giàu thêm bản sắc văn hóa Việt Nam trong hành trình phát triển du lịch di sản.
