Hát Xoan Phú Thọ là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, gắn với tín ngưỡng thờ cúng Vua Hùng và đời sống cộng đồng vùng đất Tổ. Trải qua nhiều thế hệ, những câu hát Xoan cổ vẫn được lưu truyền tại các phường Xoan gốc như An Thái, Kim Đái, Phù Đức hay Thét.
Tại phường Xoan An Thái, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch là một trong những người đã dành phần lớn cuộc đời để gắn bó với hát Xoan và truyền dạy loại hình nghệ thuật này cho thế hệ trẻ. Sinh ra trong gia đình có truyền thống 5 đời hát Xoan tại làng An Thái (nay là thôn An Thái, xã Phượng Lâu, Phú Thọ), Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch gắn bó với những câu Xoan cổ từ năm 9 tuổi dưới sự truyền dạy của cha và các nghệ nhân trong phường Xoan An Thái. Tuổi thơ của bà gắn liền với tiếng trống, tiếng phách nơi đình làng và những buổi biểu diễn trong các dịp lễ hội. Dù từng trải qua quãng thời gian vừa làm ruộng vừa đi hát trong hoàn cảnh khó khăn, tình yêu với hát Xoan chưa bao giờ nguội tắt.
Từ năm 2011, khi hát Xoan Phú Thọ được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch bắt đầu hành trình đưa hát Xoan vào trường học. Hơn 15 năm qua, nghệ nhân đã truyền dạy tại nhiều trường học và duy trì các lớp học miễn phí cho nhiều lứa tuổi tại Phường Xoan An Thái. Với nghệ nhân, hát Xoan tuy mộc mạc, giản đơn nhưng cũng đòi hỏi người học phải kiên trì luyện tập cả lời hát lẫn động tác biểu diễn. Điều khiến bà tự hào nhất là nhiều học trò nay đã tiếp tục trở thành những người gìn giữ và lan tỏa hát Xoan cho thế hệ sau.
Cùng với những lớp học truyền thống được duy trì qua nhiều thế hệ nghệ nhân, nhiều hoạt động truyền thông mới cũng đang góp phần đưa hát Xoan đến gần hơn với công chúng trẻ. Từ mong muốn ấy, dự án truyền thông “Thanh âm đất Tổ” được nhóm sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền phối hợp cùng Trung tâm Văn hóa Thông tin - Điện ảnh Phú Thọ thực hiện. Dự án hướng đến lan tỏa giá trị hát Xoan trên các nền tảng số và thông qua các hoạt động trải nghiệm văn hóa.
Không chỉ giới thiệu về di sản, dự án còn kể lại câu chuyện của những nghệ nhân đã dành cả cuộc đời để gìn giữ hát Xoan, qua đó giúp người trẻ hiểu hơn về hành trình trao truyền di sản của các thế hệ đi trước. Đặc biệt, sự kiện trải nghiệm “Xoan mở hội” (diễn ra ngày 23/5 tại Bảo tàng Hà Nội) sẽ tạo cơ hội để người trẻ trực tiếp giao lưu với các nghệ nhân, tìm hiểu về hát Xoan và trải nghiệm nhiều hoạt động đặc sắc.
Từ những lớp học nhỏ nơi đình làng An Thái đến các hoạt động truyền thông trên nền tảng số, hát Xoan hôm nay đang từng bước đến gần hơn với thế hệ trẻ. Và trên hành trình ấy, những nghệ nhân dân gian vẫn bền bỉ trao truyền những bài Xoan cổ như một cách gìn giữ hồn cốt văn hóa của vùng đất Tổ cho mai sau.
