Ngày 5/8/1964, trên vùng biển Hạ Long, một phi công Mỹ đã rơi vào hai lần cửa tử. Lần thứ nhất là khi chiếc máy bay cường kích A-4 Skyhawk của ông bị hỏa lực phòng không mặt đất bắn rơi. Lần thứ hai là giữa biển sâu sóng dữ, người phi công đứng trước nguy cơ chết đuối. Nhưng giữa thời khắc sinh tử ấy, ngư dân trên vịnh Hạ Long đã giang tay cứu.
Gần 30 năm sau, người phi công trở lại Việt Nam, mang theo cuốn hồi ký Đại bàng bị xích và một mong muốn chưa bao giờ nguôi: tìm lại người đã cứu mình giữa biển Hạ Long. Cuộc tìm kiếm công phu, có sự tham gia của những người từng sống trong chiến tranh và am hiểu vùng biển này, nhưng vẫn chưa có kết quả. Người cứu ông không được tìm thấy, song câu chuyện về một bàn tay giang ra giữa biển sâu vẫn còn đó, như một phần ký ức nhân văn của Hạ Long.
Hai lần đối mặt cửa tử
Ngày 5/8/1964, Everett Alvarez Jr. lái chiếc máy bay cường kích A-4 Skyhawk tham gia chiến dịch “Mũi Tên Xuyên” (Pierce Arrow) của Mỹ ném bom, đánh phá miền Bắc Việt Nam. Chiếc máy bay bị hỏa lực phòng không bắn rơi tại chỗ khi không kích bến sông Cửa Lục, vùng mỏ Quảng Ninh. Alvarez nhảy dù xuống khu vực cửa Cái Đầu Mối, biển Hạ Long.
Từ trên trời rơi xuống biển, người phi công Mỹ vừa thoát khỏi hỏa lực phòng không đã phải đối mặt với một hiểm nguy khác. Giữa vùng nước mênh mông, ông chới với giữa biển sâu miệng cá. Rồi ngư dân xuất hiện tay không vũ khí, không gậy gộc. Họ đã cứu Alvarez khỏi mặt biển và sau đó giao ông cho lực lượng truy bắt. Từ một phi công Mỹ tham gia cuộc chiến tranh ở Việt Nam, Alvarez trở thành tù binh Mỹ đầu tiên bị bắt ở miền Bắc vào trại giam Hỏa Lò.
Đó là một khoảnh khắc giữa một cuộc chiến khốc liệt, với Alvarez nó là một kỷ niệm sâu lặng của cuộc đời. Những người dân chài không biết người mình cứu là ai, cũng không thể biết số phận người phi công sau đó sẽ ra sao. Họ chỉ nhìn thấy một con người đang đứng trước cái chết giữa biển và đã cứu kẻ thất thế. Thời gian trôi đi, chiến tranh kết thúc, Alvarez trở về với cuộc sống của mình. Nhưng ký ức về vùng biển Hạ Long và những người dân chài đã đưa ông ra khỏi lằn ranh sinh tử vẫn không mất đi.
Cuốn hồi ký trở lại Việt Nam
Năm 1978, Everett Alvarez xuất bản cuốn hồi ký Đại bàng bị xích, ghi lại những năm tháng ông tham gia chiến tranh, bị bắn rơi và trở thành tù binh. Tháng 3/1993, Alvarez trở lại Việt Nam cùng nhóm cựu tù binh Mỹ từng bị giam tại Hỏa Lò, để làm bộ phim “Tết Việt Nam, hòa giải” của đạo diễn Pullman, kịch bản Olech. Chủ đề phim khép lại quá khứ, hòa giải, hàn gắn vết thương chiến tranh và kết nối giữa hai quốc gia Việt-Mỹ.
Trở lại Việt Nam Alvarez tặng phía Việt Nam cuốn hồi ký Đại bàng bị xích.Cuốn hồi ký sau đó được Đại tá Lê Sam, khi ấy công tác tại Tổng cục Chính trị, dịch ra tiếng Việt. Bản dịch được ông Đào Ngọc Sao, nguyên là khẩu đội trưởng của Tiểu đoàn 217 đơn vị bắn rơi chiếc máy bay của Alvarez hiện trú ở phường Uống Bí lưu giữ. Chuyến trở lại Việt Nam này, Alvarez nhờ trợ giúp tìm kiếm người đã cứu ông trên biển để cảm ơn.
Đi tìm người đã giang tay giữa biển
Chiều theo nguyện vọng của Alvarez, Quảng Ninh khi đó đã vận động nhân dân vùng ven biển và ngư dân tìm kiếm bố con lão ngư mà theo Alvarez kể đã cứu Alvarez trên biển. Đồng thời địa phương cũng huy động tàu thuyền đến các làng chài trên vịnh Hạ Long dò hỏi, tìm kiếm người ngư dân như Alvarez mô tả. Các phương tiện làm nhiệm vụ tìm kiếm ân nhân cho Alvarez khi ấy có tàu HQ18, của đội tàu Hải Quan Quảng Ninh. Dương Hướng là máy trưởng, sau này ông là nhà văn lớn của Việt Nam, nay ở phường Cao Xanh vẫn nhớ như in những chuyến tàu kỳ công tìm ân nhân cho Alvarez. Ông Phạm Văn Việt, hiện ở phường Hạ Long bảo ngày ấy công tác ở UBND huyện Vân Đồn, đã tham gia vận động nhân dân hải đảo tìm kiếm ngư dân đã cứu Alvarez thoát chết đuối trên biển, nhưng không có kết quả.
Gần một phần ba thế kỷ là một khoảng thời gian quá dài, những làng chài năm xưa đã đổi thay, nhiều người đã mất, cuộc tìm kiếm người đã cứu Everett Alvarez Jr vì thế không thành. Nhưng sự kiện một phi công Mỹ rơi xuống biển Hạ Long và được những người dân chài cứu sống vẫn còn đó trong ký ức của những người biết câu chuyện. Và với Alvarez, có lẽ việc tìm kiếm ấy không chỉ nhằm gặp lại một con người. Đó còn là cách ông trở lại với một phần quá khứ của chính mình, trở lại nơi ông từng đứng giữa hai lần cửa tử để trả nghĩa người đã cho mình cơ hội được sống.
Món nợ nghĩa tình hòa vào di sản
Hôm nay, Everett Alvarez Jr đã 90 tuổi, gần một thế kỷ đã đi qua cuộc đời ông. Chiến tranh đã lùi xa, nhưng vùng biển nơi ông từng rơi xuống vẫn còn đó. Hạ Long hôm nay không còn là vùng biển bị phong tỏa thủy lôi của chiến tranh năm nào. Nơi từng chứng kiến những trận đánh và những cuộc đối đầu nay đã trở thành Di sản thiên nhiên thế giới, một kỳ quan và điểm đến du lịch nổi tiếng của Việt Nam và thế giới. Những con tàu du lịch ngày ngày đưa du khách đi thăm những đảo đá kỳ vĩ. Những người đến từ nhiều quốc gia cùng đứng trên vùng biển từng ghi dấu chiến tranh, nhưng hôm nay gặp nhau trong hòa bình.
Giữa vẻ đẹp ấy, câu chuyện của Everett Alvarez Jr có thể không phải là điều đầu tiên người ta nghĩ đến khi nhắc về vịnh Hạ Long. Nhưng với ông, và có lẽ với cả những người từng tham gia hành trình tìm kiếm ân nhân, vùng biển này còn mang một ký ức khác: ký ức về một bàn tay đã giang ra giữa biển để cứu một con người.
Alvarez trở lại Việt Nam tìm ân nhân nhưng không gặp được người mình muốn tìm. Món nợ nghĩa tình chưa được trả bằng một cuộc gặp tri ân, không vì thế mà mất đi, nó được lưu lại trong cuốn hồi ký Đại bàng bị xích, trong bản dịch tiếng Việt của Đại tá Lê Sam và trong hành trình tìm kiếm của những người Việt Nam sau này.
Cuộc tìm kiếm không thành, nhưng câu chuyện vẫn còn. Bởi điều đáng nhớ nhất có lẽ không phải là người cứu Alvarez tên gì, sống ở đâu, mà là trong một thời khắc chiến tranh, khi hai phía đang đứng ở hai bên chiến tuyến, những người dân chài Hạ Long đã nhìn thấy trước mặt mình không phải một người lính của bên kia, mà là một con người đang chới với giữa biển sâu sóng dữ.
Họ đã cứu Alvarez. Gần 30 năm sau, người được cứu trở lại tìm người cứu mình. Alvarez không gặp được ân nhân, nhưng món nợ nghĩa tình mà ông mang theo suốt cuộc đời đã trở thành một câu chuyện được kể lại qua nhiều thế hệ. Vịnh Hạ Long hôm nay vẫn xanh, những con thuyền vẫn đi về giữa trùng khơi, những đảo đá vẫn soi bóng xuống mặt nước. Từ một vùng biển từng in dấu chiến tranh, Hạ Long đã trở thành di sản của hòa bình, điểm đến mở rộng vòng tay đón bạn bè năm châu.
Hạ Long không chỉ được tạo nên bởi những đảo đá kỳ vĩ và màu xanh bất tận của biển trời. Hạ Long còn được làm nên bởi những con người từng sống trên vùng biển ấy, những con người trong giờ phút sinh tử đã biết giang tay cứu một con người. Một bàn tay đã giang ra giữa biển sâu năm nào. Một người được cứu đã trở về tìm ân nhân sau gần 30 năm, cuộc tìm kiếm không thành nhưng câu chuyện về bàn tay ấy vẫn còn nguyên giá trị. Nó nhắc rằng, vượt qua mọi ranh giới của chiến tranh, dân tộc và thời gian, lòng nhân ái vẫn có sức sống lâu bền như chính màu xanh của biển Hạ Long.
Vũ Phong Cầm
